काठमाडौं । विश्वभर हुने मृत्युको पाँचौ कारण हो, क्यान्सर । जसमा स्तन क्यान्सर पहिलो नम्बरमा रहेको छ । प्रत्येक आठमध्ये एकजना महिला र ८३३ मध्ये एकजना पुरुषलाई स्तन क्यान्सर हुने गरेको डब्लूएचओको पछिल्लो तथ्यांक छ ।
नेपालमा भने महिलामा पाठेघरको मुखको क्यान्सर पहिलो नम्बरमा देखिइरहेको छ । स्वास्थ्य सेवा विभागअन्तर्गत परिवार कल्याण महाशाखाको तथ्यांक पाठेघरको मुखको नयाँ बिरामी देखिने दर १६.४ प्रतिशत प्रतिलाख रहेको छ ।
त्यस्तै, सो क्यान्सरबाट मृत्यु हुनेको दर ११.१ प्रतिशत छ । स्त्री तथा क्यान्सररोग विशेषज्ञ डा. सरिता घिमिरे महिलामा प्रमुख पाँच क्यान्सरको जोखिम रहने बताउँछिन् ।
जसका लक्षण र जोगिने उपाय उनी यसरी व्याख्या गर्छिन् ।
स्तन क्यान्सर : स्तन क्यान्सर महिला र पुरुष दुवैमा देखिन सक्छ । यो क्यान्सरको जोखिम प्रजनन उमेरका सबै महिलामा हुन्छ । महिलामा भने स्तनमा गाँठो, दुखाइ, छालामा असामान्य परिवर्तन देखिनु तथा मुन्टो बाक्लो हुनु, स्तनबाट असामान्य पानी बग्नु आदि स्तन क्यान्सरका लक्षण हुन् । यो क्यान्सर सुरुवाती अवस्थामा पहिचान भए पूर्णरूपमा निको बनाउन सकिन्छ ।
यौनांगको (भल्भा) क्यान्सर : यो यौनांगको बाहिरी (हातले छुँदा भेटिनेसम्मको) भागमा देखिने क्यान्सर हो । ६० वर्षमाथिका महिलामा यो क्यान्सरको जोखिम बढी हुन्छ । छालाको रंग परिवर्तन हुनु चिलाइरहनु, घाउन आउनु यसका लक्षण हुन् ।
पाठेघरको क्यान्सर : यो पाठेघरमा हुने क्यान्सर हो । महिनावारी बाहेकका समयमा पनि रगत देखिरहनु, महिनावारी सुकेपछि बेलाबेलामा रगत बग्नु यो क्यान्सरका मुख्य लक्षण हुन् ।
डिम्बाशय (ओभरियन) क्यान्सर ः महिलामा हुने दास्रो मुख्य क्यान्सर हो, ओभरियन क्यान्सर । यसमा व्यक्तिपिच्छे फरकफरक लक्षण पनि हुन सक्छ । कतिपयमा पेट फुल्ने ग्यास्ट्रिक बढेजस्तो हुने लक्षण पनि देखिन्छन् । यस्ता लक्षण केही दिन बिराएर देखिनु पनि ओभरियन क्यान्सरको संकेत हुन सक्छ । डिम्बाशयको क्यान्सर दोहोरिएर देखिने सम्भावना बढी हुन्छ, महिलामा यो निकै जटिल किसिमको क्यान्सरको रूपमा लिइन्छ ।
पाठेघरको मुखको (सर्भिक) क्यान्सर : यो क्यान्सर ४० वर्षको हाराहारीमा धेरै देखिन्छ । क्यान्सरले असर नगरेसम्म लक्षण देखिँदैन,शुरुवाती अवस्थामा महिनावारी बाहेकको समयमा पनि रगत देखा पर्ने हुन्छ । यो क्यान्सर भएको सुरुवातमा नै पहिचान गर्नसके पूर्णरूपमा निको पार्न सकिन्छ ।
कसरी जोगिने ?
नेपालमा क्यान्सरको पूर्वपरीक्षणका लागि विभिन्न परीक्षण पद्धतिहरू उपलब्ध छन् । स्तन क्यान्सरको कुनै पनि लक्षण देखिए म्यामोग्राममार्फत परीक्षण गराउनुपर्छ । नेपालमा सबैभन्दा धेरै देखिने पाठेघरको मुखको क्यान्सरबाट बच्न सरकारले एचपीभी खोपको पनि सुरुवात गरेको छ ।
हाल १५ वर्षका किशोरीलाई एचपीभी खोप दिइरहेको छ । यसबाहेक क्यान्सरको जोखिम रहे नरहेको यकिन गर्न स्क्रिनिङका लागि भीआईए सेवा र तोकिएका अस्पतालमा एचपीभी डीएनए परीक्षण सेवा पनि सरकारले निःशुल्क गरेको छ ।
पाठेघरको मुखको क्यान्सरबाट बच्न ३० वर्ष उमेर कटेका महिलाले प्रत्येक पाँच वर्षमा स्क्रिनिङ गराउन डा. घिमिरेको सुझाव छ । पाठेघरको मुखको क्यान्सर रोकथाम निर्देशिका, २०७९ अनुसार सामान्य अवस्थाका महिलाको प्रत्येक तीन वर्षमा भीआईए स्क्रिनिङ गराउने व्यवस्था गरेको छ ।
त्यस्तै, २५ वर्ष कटेका महिलाको एचपीभी स्क्रिनिङ हरेक पाँच वर्षमा गराउने निर्देशिकामा उल्लेख छ ।
