सहर कहिल्यै पूर्ण रूपमा निदाउँदैन।
रातको बाह्र बजे पनि सडकबत्तीहरू आँखाजस्तै जागा हुन्छन्। अग्ला भवनका झ्यालबाट छरिएको उज्यालो, निरन्तर दौडिरहेका गाडीहरू, हतारमा हिँडिरहेका मानिसहरू र सडकका कुनाकाप्चामा जडान गरिएका साना कालो क्यामेराहरू—सबैले सहरलाई निरन्तर हेरिरहेका हुन्छन्।
तर एउटा प्रश्न सधैँ बाँकी रहन्छ—
मानिसलाई वास्तवमा कसले हेरिरहेको हुन्छ?
अरू मानिसले?
कानुनले?
क्यामेराले?
कि उसको आफ्नै विवेकले?
आरवका हजुरबुबाको गाउँमा सिसिटिभी क्यामेरा थिएन।
गाउँको बीचमा एउटा विशाल पीपलको रूख थियो। त्यसको फेदमा ढुङ्गाले बनेको चौतारो थियो। त्यही चौतारोमा बसेर बूढापाकाहरू संसारका कथा सुनाउँथे। कसैको खेतमा राम्रो धान फलेको चर्चा हुन्थ्यो, कसैको छोरा परदेश गएको कुरा चल्थ्यो, कसैकी छोरीको विवाहको तयारीबारे कुरा हुन्थ्यो।
त्यहाँ घरका ढोका प्रायः खुलै रहन्थे । गाउँमा चिहाउन कुनै सिसिटिभी क्यामेरा थिएन।
मानिसहरू एकअर्काको घरमा आत्मीयतापूर्वक आउजाउ गर्थे। कसैको भकारीमा अन्न सकियो भने छिमेकीले सहयोग गर्थ्यो। साँझ परेपछि कुनै अपरिचित यात्रुले पनि गाउँको घरमा बास पाउन सक्थ्यो।
त्यो समाज पूर्ण थिएन। मानिसहरूमा कमजोरी थिए, विवाद थिए, रिस र ईर्ष्या पनि थिए। तर एउटा कुरा बलियो थियो—विश्वास ।
आरव सानो हुँदा हजुरबुबाले सुनाएको एउटा कथा उसले कहिल्यै बिर्सन सकेन।
“धेरै वर्षअघि,” हजुरबुबा भन्थे, “यस गाउँका एक व्यापारी व्यापार गर्न तराईतिर जाँदै थिए। एक दिन जंगलको बाटोमा उनले एउटा थैली भेटे।”
थैलीभित्र सुनका गहना थिए।
बाटो सुनसान थियो।
आकाशमा चराहरू उडिरहेका थिए। हावासँग रूखका पातहरु सुसाइरहेका थिए। त्यहाँ कुनै मानिस थिएन।
व्यापारीले चाहेको भए त्यो थैली आफ्नो झोलामा राख्न सक्थे।
कसैले देखेको थिएन।
कुनै प्रहरी थिएन।
त्यहां कोही साक्षी थिएन ।
कुनै सिसिटिभी क्यामेरा थिएन।
उनी त्यही चौतारोमा थचक्क बसे।
घाम पश्चिमतिर ढल्दै गयो। साँझको छायाँ जंगलभरि फैलियो। केही समयपछि एउटा वृद्ध मानिस हतारिँदै त्यहाँ आइपुगे। उनका आँखा आँसुले भरिएका थिए। थर-थर कापेका निला ओठ, आंखाको डिलसम्म आईपुगेको आंशु, यि सबले बताईरहेका थिए कि थैली उनैले खसालेका हुन । कांपेको स्वरमा उनले भने, “बाटोमा थैली फेला पार्नु भो बाबु…”।
व्यापारीले थैली उनको अगाडि बढाइदिए।
वृद्धका हात काँपे।
“तपाईंले यो फेला पार्नुभयो?”
“हो।”
“तपाईंले यसलाई राख्न पनि त सक्नुहुन्थ्यो!”
व्यापारी मुस्कुराए।
“सक्थेँ।”
“त्यसो भए किन राख्नुभएन? यहाँ त कसैले देखेको पनि थिएन!”
त्यो सुनेर व्यापारी केहीबेर मौन रहे।
पछि उनले आफ्नो छातीमा हात राख्दै भने—
“यहाँभित्र बस्ने मानिसले देखिरहेको थियो।”
हजुरबुबाको कथा त्यहीँ टुंगियो।
त्यतिवेला उसले यसको अर्थ बुझेन ।
पछि समयले विस्तारै सिकाउदै लग्यो ।
वर्षहरू बिते।
आरव गाउँबाट सहर आयो।
सहरमा पीपलको चौतारो थिएन। यहाँ सिसा र कंक्रिटका जंगल थिए। मानिसहरू एकअर्कासँग मुस्कुराउनुभन्दा मोबाइलको पर्दातिर बढी झुकेका देखिन्थे। एउटै अपार्टमेन्टमा वर्षौँ बस्दा पनि छिमेकीको नाम थाहा नहुने मानिसहरू यहाँ प्रशस्तै थिए।
आरव एउटा निजी कम्पनीमा लेखा सहायकका रूपमा काम गर्थ्यो।
उसको जीवन सामान्य थियो—बिहानको हतार, कार्यालयका हिसाबकिताब, कम्प्युटरको पर्दासँग बित्ने दिन, साँझको थकान र महिनाको अन्त्यतिर बढ्दै जाने आर्थिक चिन्ता।
यस विच उसको पारिवारिक अवस्था सहज थिएन ।
आमाको नियमित उपचार चलिरहेको थियो। बहिनी विश्वविद्यालयमा पढ्दै थिई। घरभाडा बढ्दै गएको थियो। उसको आम्दानी भन्दा आवश्यकता जहिल्यै ठुलो हुन्थ्यो ।
एक साँझ कार्यालयबाट फर्कँदै गर्दा ऊ एउटा ठूलो सपिङ कम्प्लेक्सभित्र पस्यो।
बाहिर पानी परिरहेको थियो।
मानिसहरूका जुत्ताबाट भित्रिएको पानीले भुइँ चम्किरहेको थियो। पसलका झिलिमिली बत्तीहरू त्यसमा प्रतिबिम्बित भएर अनौठो दृश्य बनाइरहेका थिए।
अचानक आरवको नजर भुइँमा पर्यो।
एउटा कालो वालेट।
उसले वरिपरि हेर्‍यो।
कोही रोकिएको थिएन।
मानिसहरू आ–आफ्नै हतारमा थिए।
उसले वालेट उठायो।
भित्र पैसा थियो।
धेरै पैसा।
त्यति पैसा, जसले केही महिनासम्म आमाको औषधिको खर्च धान्न सक्थ्यो।
त्यति पैसा, जसले बहिनीको पढाइको शुल्क तिर्न सक्थ्यो।
त्यति पैसा, जसले केही समयका लागि आर्थिक चिन्ताबाट मुक्ति दिलाउन सक्थ्यो।
उसका औँलाहरू वालेटमाथि कस्सिए।
मनभित्र दुईवटा आवाज उठे।
एउटा आवाजले भन्यो—
“कसैले देखेको छैन।”
अर्को आवाज मौन थियो।
तर त्यो मौनता पनि शब्दभन्दा शक्तिशाली थियो।
आरवले बिस्तारै माथितिर हेर्‍यो।
छतको कुनामा एउटा सानो कालो सिसिटिभी क्यामेरा जडान गरिएको थियो।
त्यो स्थिर थियो।
तर आरवलाई लाग्यो, त्यो आँखाजस्तै उसलाई हेरिरहेको छ।
उसको मन एकाएक भारी भयो।
“यदि मैले यो पैसा लिएँ भने, क्यामेरामा देखिन्छ,” उसले सोच्यो।
त्यसपछि ऊ सुरक्षा कक्षतिर गयो।
उसले वालेट बुझायो।
केही समयपछि वालेटका मालिक आइपुगे। उनी एक अधबैँसे व्यापारी रहेछन्। आफ्नो वालेट देख्नेबित्तिकै उनका आँखामा राहतको चमक फैलियो।
“छोरा,” उनले भने, “तिमीले मेरो ठूलो समस्या समाधान गरिदियौ।”
उनले आरवलाई पुरस्कार दिन खोजे।
आरवले विनम्रतापूर्वक अस्वीकार गर्‍यो।
“मलाई केही चाहिँदैन।”
तर घर फर्कँदै गर्दा उसका पाइला असाध्यै भारी थिए।
सडकमा पानी परिरहेको थियो।
सहरका हजारौँ बत्तीहरू भिजेको सडकमा प्रतिबिम्बित भइरहेका थिए। प्रत्येक चोकमा क्यामेरा थियो। प्रत्येक पसलमा क्यामेरा थियो। प्रत्येक भवनले मानिसहरूलाई हेरिरहेको जस्तो लाग्थ्यो।
अचानक आरवको मनमा एउटा प्रश्न उठ्यो—
“त्यहाँ क्यामेरा नभएको भए पनि के मैले वालेट फिर्ता गर्थें?”
त्यो प्रश्नले उसलाई रातभर सुत्न दिएन।
भोलिपल्ट ऊ गाउँ गयो।
हजुरबुबा आँगनमा बसेर घाम तापिरहेका थिए।
आरव चुपचाप गएर उनको छेउमा बस्यो।
उसले अघिल्लो दिनको सम्पूर्ण घटना सुनायो।
अन्त्मा उसले सोध्यो—
“हजुरबा, मैले वालेट फिर्ता गरेँ। तर मलाई थाहा छैन—मैले त्यो इमानदारीका कारण फिर्ता गरेको हुँ कि क्यामेराको डरले।”
हजुरबुबाले केहीबेर उसको अनुहार हेरिरहे।
उनका आँखामा उमेरले दिएको अनुभव र जीवनले सिकाएको शान्ति थियो।
“त्यो प्रश्न आफैँसँग सोध्न सकेको छस् भने,” उनले बिस्तारै भने, “तँभित्रको नैतिकता अझै जीवित छ।”
आरव मौन रह्यो।
हजुरबुबाले फेरि भने—
“पहिले मानिसहरूलाई बाहिरको आँखाभन्दा भित्रको आँखाको डर हुन्थ्यो। अहिले मानिसहरूलाई भित्रको विवेकभन्दा बाहिरको क्यामेराको डर बढी हुन थालेको छ।”
आरवले सोध्यो, “त्यसो भए सिसिटिभीले नैतिकता जोगाएको हो?”
हजुरबुबाले टाढा उभिएको पीपलको रूखतिर हेरे।
“सिसिटिभीले अपराध रोक्न सहयोग गर्न सक्छ, अपराधीलाई पहिचान गर्न सक्छ र प्रमाण दिन सक्छ। तर यसले मानिसलाई नैतिक बनाउन सक्दैन।”
“किन?”
“किनकि क्यामेरा बन्द भएको बेला पनि जसले सही काम गर्छ, वास्तविक अर्थमा नैतिक मानिस उही हो।”
आरवको मनमा अचानक पुरानो व्यापारीको कथा झल्कियो।
‘यहाँभित्र बस्ने मानिसले देखिरहेको थियो।’
उसले अनायासै आफ्नो छातीमा हात राख्यो।
त्यहाँ कुनै क्यामेरा थिएन।
तर एउटा अदृश्य दृष्टि थियो।
त्यो थियो—विवेक।
केही महिनापछि आरवको कार्यालयमा नयाँ सिसिटिभी क्यामेरा जडान गरियो।
क्यामेराको अगाडि कर्मचारीहरू समयमै काम गर्थे। नियमको पालना गर्थे। जिम्मेवारीप्रति सजग देखिन्थे।
तर जहाँ क्यामेरा पुग्दैनथ्यो, त्यहाँ अनुशासन पनि कमजोर देखिन्थ्यो।
आरवले त्यो दृश्य ध्यानपूर्वक हेर्‍यो।
उसको मनमा एउटा प्रश्न फेरि उठ्यो—
के हामी साँच्चै नैतिक मानिस बन्दैछौँ, कि केवल निगरानीमा रहेका मानिस?
एक दिन कार्यालयको बैठकमा उसले भन्यो—
“हामी जति चाह्यौँ, त्यति क्यामेरा थप्न सक्छौँ। तर क्यामेराले नपुग्ने ठाउँहरू अझै धेरै छन्—मानिसको मनभित्र, उसको सोचभित्र, उसको लोभभित्र र उसको निर्णयभित्र।”
बैठकमा केही क्षण मौनता छायो।
त्यो मौनतामा सायद प्रत्येक मानिसले आफ्नै मनभित्र दबिएको कुनै आवाज सुने।
आरवले अगाडि भन्यो—
“क्यामेराले हाम्रो व्यवहारलाई नियन्त्रण गर्न सक्छ, तर चरित्र निर्माण गर्न सक्दैन। चरित्र त्यतिबेला प्रकट हुन्छ, जब हामीलाई कसैले हेरिरहेको हुँदैन।”
आज सहरका सडकहरू हजारौँ सिसिटिभी क्यामेराले भरिएका छन्।
ती क्यामेराले हाम्रो सुरक्षा गरिरहेका छन्।
अपराध रोक्न सहयोग गरिरहेका छन्।
सत्य पत्ता लगाउन प्रमाण उपलब्ध गराइरहेका छन्।
तर एउटा प्रश्न अझै पनि सहरको भीडमा घुमिरहेको छ—
यदि एक दिन सबै क्यामेरा एकैपटक बन्द भए भने, के हाम्रो नैतिकता पनि बन्द हुनेछ?
सायद सभ्य समाजको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि धेरै क्यामेरा हुनु होइन।
सायद सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि त्यो दिन हुनेछ, जब मानिसले कसैले नहेरेको बेला पनि सही काम गर्नेछ।
किनकि सिसिटिभीको आँखाबाट बच्न सकिन्छ।
कानुनको आँखाबाट कहिलेकाहीँ उम्किन सकिन्छ।
मानिसहरूको आँखाबाट पनि लुक्न सकिन्छ।
तर आफ्नै विवेकको आँखाबाट—
कहिल्यै लुक्न सकिँदैन।
र कहिल्यै लुकाउन सकिँदैन ।

(रचनाकार बिशाल ज्ञवाली, भूगोल केन्द्रीय विभाग किर्तिपुरमा विद्यावारिधी अध्ययनरत हुनुहुन्छ ।)