काठमाडौं । नेपाल प्राकृतिक सुन्दरता, जैविक विविधता, सांस्कृतिक सम्पदा र उच्च हिमशृंखलाका साथै साहसिक पर्यटनका दृष्टिले विश्वकै उत्कृष्ट गन्तव्य हो । सगरमाथादेखि अन्नपूर्णसम्म, मनास्लुदेखि मकालुसम्म, धौलागिरिदेखि र लाङटाङसम्म फैलिएका हिमाली क्षेत्रले नेपाललाई पर्वतारोहण तथा पदयात्राको अन्तर्राष्ट्रिय केन्द्र बनाएका छन् । यिनै हिमालको काखबाट विश्वस्तरमा नेपालको नाम शक्तिशाली रूपमा स्थापित गर्ने व्यक्तित्वमध्ये एक हुन् निम्सदाइ अर्थात् निर्मल पुर्जा (Nims Purja) । उनै निर्मल पुर्जाको दुर्भाग्यवश गत हप्ता पाकिस्तानको ब्रोड पिक हिमालमा आएको हिमपहिरोमा परी निधन भएको छ । गत शनिबार उनको आरोहण दल ‘एलिट एक्सपिड’ले सामाजिक सञ्जालमार्फत ४३ वर्षीय पुर्जाको दुःखद निधनको पुष्टि गरेको हो । उहाँको निधनले नेपाली पर्वतारोहण क्षेत्रले एक प्रेरणादायी व्यक्तित्व गुमाएको छ।
निम्स पुर्जाको साहस, दृढ इच्छाशक्ति, जोखिमसँग जुध्ने क्षमता र असम्भवजस्तो देखिने लक्ष्यलाई सम्भव बनाउने आत्मविश्वासले नेपालको पर्यटन क्षेत्रमा नयाँ ऊर्जा थपेको थियो । उहाँको उपलब्धिलाई केवल पर्वतारोहणको सफलताका रूपमा हेर्नु मात्रै पर्याप्त हुँदैन। यसले नेपालको साहसिक पर्यटन, अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटन प्रवर्द्धन, नेपाली युवाको आत्मविश्वास र हिमाली पर्यटनको सम्भावनालाई विश्वसामु प्रस्तुत गर्ने महत्वपूर्ण काम गरेको छ।
नेपालको पर्यटनको प्रमुख आधारमध्ये हिमाल एउटा हो। संसारका सर्वोच्च १४ वटा ८,००० मिटरभन्दा अग्ला हिमालमध्ये आठवटा नेपालमा छन्। त्यसैले नेपाललाई संसारभरका पर्वतारोही, पदयात्री, साहसिक पर्यटक र प्रकृतिप्रेमीहरूले विशेष गन्तव्यका रूपमा हेर्ने गरेका छन्।
तर प्राकृतिक स्रोत आफैंमा पर्याप्त हुँदैन। त्यसलाई विश्व बजारमा प्रभावकारी ढंगले प्रस्तुत गर्न साहसिक कथा, सफल व्यक्तित्व र अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान पनि आवश्यक हुन्छ। यही ठाउँमा निम्स पुर्जाको भूमिका महत्वपूर्ण देखिन्छ। उहाँले विश्वका अग्ला हिमालहरूमा प्रदर्शन गरेको साहस र दृढताले नेपालको हिमाली क्षमतालाई अन्तर्राष्ट्रिय चर्चामा ल्याउन सहयोग गरेको छ।
उहाँको यात्राले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ—नेपालका हिमाल केवल हेर्नका लागि होइनन्; ती साहस, अनुसन्धान, अनुभव, संस्कृति र जिम्मेवार पर्यटनका केन्द्र पनि हुन्।
निम्स पुर्जाको परिचय साहसिक पर्वतारोहणसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। विशेषगरी ८,००० मिटरभन्दा अग्ला हिमालमा उहाँले हासिल गरेका उपलब्धिले विश्व पर्वतारोहण क्षेत्रमा ठूलो ध्यान आकर्षित गर्यो। उहाँको चर्चित अभियानले छोटो अवधिमा विश्वका १४ वटा ८,००० मिटरभन्दा अग्ला हिमाल आरोहण गर्ने लक्ष्यलाई विश्वव्यापी चर्चाको विषय बनायो।
यसको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष केवल कीर्तिमान होइन, मानसिकता हो। उहाँले प्रस्तुत गरेको सोचले नेपाली युवालाई “हामी सक्छौँ” भन्ने आत्मविश्वास दिन्छ। नेपालको पर्यटन क्षेत्रमा पनि यही आत्मविश्वास आवश्यक छ।
पर्यटन विकासका लागि नयाँ पदमार्ग निर्माण गर्नुपर्छ, स्थानीय समुदायलाई पर्यटनमा जोड्नुपर्छ, डिजिटल प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ, वातावरण संरक्षण गर्नुपर्छ र अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटकलाई गुणस्तरीय सेवा दिनुपर्छ। यी सबै काममा साहसिक सोच र नयाँ दृष्टिकोण आवश्यक हुन्छ।
निम्स पुर्जाको साहसिक यात्राले यी विषयलाई अझ व्यापक रूपमा छलफल गर्ने अवसर दिएको छ। हिमाल विश्वको साझा प्राकृतिक सम्पदा भएकाले त्यसको संरक्षण पर्वतारोही, पर्यटन व्यवसायी, सरकार, स्थानीय समुदाय र पर्यटक सबैको साझा जिम्मेवारी हो।
निम्स पुर्जाको सफलताले नेपालमा साहसिक पर्यटनको सम्भावनालाई नयाँ दृष्टिले हेर्न प्रेरणा दिएको छ। साहसिक पर्यटन केवल हिमाल चढ्ने गतिविधिमा सीमित छैन। पदयात्रा, पर्वतारोहण, रक क्लाइम्बिङ, क्यानोनिङ, र्याफ्टिङ, प्याराग्लाइडिङ, माउन्टेन बाइकिङ, जंगल सफारी तथा अन्य प्रकृति-आधारित गतिविधिहरू पनि यसका महत्वपूर्ण हिस्सा हुन्।
नेपालले यी क्षेत्रलाई व्यवस्थित रूपमा विकास गर्न सकेमा पर्यटनको लाभ केही लोकप्रिय गन्तव्यमा मात्र सीमित नरही देशका विभिन्न ग्रामीण क्षेत्रमा पुग्न सक्छ।
उदाहरणका लागि, सगरमाथा क्षेत्रबाहेक कञ्चनजङ्घा, मकालु, मनास्लु, धौलागिरि, अन्नपूर्ण, मर्दी हिमाल तथा अन्य ग्रामीण पदमार्गलाई सुरक्षित, व्यवस्थित र वातावरणमैत्री बनाउन सकिन्छ। यसबाट स्थानीय होटल, होमस्टे, यातायात, गाइड, भरिया, कृषि उत्पादन तथा हस्तकलाको बजार विस्तार हुन्छ।
स्थानीय समुदायको समृद्धिसँग जोडिएको पर्यटन
दिगो पर्यटनको वास्तविक सफलता त्यतिबेला हुन्छ जब गाउँमा बस्ने मानिसले पनि पर्यटनबाट प्रत्यक्ष लाभ पाउँछन्। हिमाली पदयात्रामा आउने पर्यटकका कारण स्थानीय होटल, चिया पसल, होमस्टे, गाइड, भरिया, चालक, हस्तकला व्यवसायी र कृषकले आम्दानी गर्न सक्छन्।
निम्स पुर्जाले विश्वस्तरमा नेपालको हिमाली परिचयलाई बलियो बनाउँदा त्यसबाट उत्पन्न हुने पर्यटन आकर्षणलाई स्थानीय अर्थतन्त्रसँग जोड्नु आवश्यक छ।
हामीले विदेशी पर्यटकलाई काठमाडौं र केही प्रसिद्ध पदमार्गमा मात्र सीमित नराखी नयाँ गन्तव्यतर्फ आकर्षित गर्नुपर्छ। पर्यटकले गाउँको मौलिक संस्कृति, स्थानीय खाना, परम्परा, कृषि प्रणाली र प्रकृतिसँग जोडिएको अनुभव प्राप्त गर्न सकेमा उनीहरूको बसाइ लम्बिन सक्छ यसले स्थानीय आम्दानी बढाउँछ।
पर्वतारोहण, पर्यटन व्यवस्थापन, डिजिटल मार्केटिङ, फोटोग्राफी, ट्राभल कन्टेन्ट, होटल व्यवस्थापन, साहसिक खेल, वातावरण संरक्षण तथा पर्यटन अनुसन्धानमा युवाको ठूलो भूमिका हुन सक्छ।
एक नेपाली युवाले विश्वको कठिन हिमालमा आफ्नो क्षमता प्रमाणित गर्न सक्छ भने नेपालका अन्य युवाले पनि आफ्नो क्षेत्रमा उत्कृष्ट काम गर्न सक्छन् भन्ने सकारात्मक सन्देश यसले दिन्छ।
आज पर्यटन प्रवर्द्धन केवल पोस्टर र पुस्तिकाबाट हुँदैन। सामाजिक सञ्जाल, भिडियो, डिजिटल कथा, व्यक्तिगत ब्रान्ड र अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चार माध्यमको प्रभाव अत्यन्त ठूलो छ।
निम्स पुर्जाको व्यक्तिगत साहसिक कथा आफैंमा नेपालको पर्यटनको एउटा शक्तिशाली कथा बनेको छ। विश्वका मानिसहरूले उहाँको अभियानबारे सुन्दा नेपालको हिमाल, नेपाली पर्वतारोही र नेपालको साहसिक पर्यटनबारे पनि जान्ने अवसर पाउँछन्।
अब नेपालले यस्तो अन्तर्राष्ट्रिय ध्यानलाई दीर्घकालीन पर्यटन रणनीतिसँग जोड्नुपर्छ। “नेपालमा हिमाल छन्” भन्ने सामान्य प्रचारभन्दा “नेपालमा सुरक्षित, जिम्मेवार, स्थानीय समुदायमैत्री र विश्वस्तरीय साहसिक अनुभव पाइन्छ” भन्ने सन्देश स्थापित गर्न सकिन्छ त्यसैले निम्स पुर्जाको साहसबाट प्रेरणा लिँदै नेपालको साहसिक पर्यटनलाई ‘सफा हिमाल, सुरक्षित हिमाल र जिम्मेवार पर्यटन’ अभियानसँग जोड्न आवश्यक छ।
पर्यटक र पर्वतारोहीलाई फोहोर व्यवस्थापन, पानी संरक्षण, स्थानीय संस्कृतिको सम्मान र वातावरणीय नियम पालना गर्न प्रोत्साहित गर्नुपर्छ। पर्यटनबाट आम्दानी गर्ने समुदायलाई पनि संरक्षणको प्रत्यक्ष लाभ दिनुपर्छ। संरक्षण र पर्यटनबीचको सम्बन्ध बलियो भयो भने मात्र पर्यटन दीर्घकालीन हुन्छ।
सुरक्षा र व्यावसायिकताको आवश्यकता
साहसिक पर्यटनमा उत्साह मात्र पर्याप्त हुँदैन। सुरक्षा, तालिम, अनुभव, मौसमको जानकारी, उद्धार प्रणाली, सञ्चार व्यवस्था र स्वास्थ्यसम्बन्धी तयारी अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ।
निम्स पुर्जाको पर्वतारोहण अनुभवले नेपाली पर्यटन क्षेत्रलाई व्यावसायिकता र सुरक्षा प्रणालीको महत्व सम्झाउँछ। नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको पर्वतारोहण तालिम, गाइडको क्षमता विकास, आपत्कालीन उद्धार प्रणाली तथा पर्यटक सुरक्षा अझ प्रभावकारी बनाउनुपर्छ।
विशेषगरी हिमाली पर्यटनमा काम गर्ने गाइड, पोर्टर र स्थानीय युवालाई आधुनिक तालिम दिन सकियो भने नेपालको पर्यटन सेवा अझ विश्वसनीय बन्न सक्छ।
निम्स पुर्जाबाट प्राप्त सबैभन्दा ठूलो प्रेरणा शायद यही हो—ठूलो सपना देख्ने र त्यसका लागि अनुशासनपूर्वक मेहनत गर्ने साहस। तर दिगो पर्यटनको सन्दर्भमा साहससँगै जिम्मेवारी पनि जोडिनुपर्छ। हिमाल जित्ने मात्र होइन, हिमाल बचाउने सोच पनि आवश्यक छ। नयाँ गन्तव्य खोज्ने मात्र होइन, ती गन्तव्यको मौलिकता जोगाउने जिम्मेवारी पनि आवश्यक छ। धेरै पर्यटक ल्याउने मात्र होइन, पर्यटनबाट स्थानीय समुदायको जीवनस्तर सुधार्ने लक्ष्य पनि हुनुपर्छ।
यसरी हेर्दा निम्स पुर्जाको साहसिक ऊर्जा एउटा व्यक्तिको व्यक्तिगत उपलब्धिभन्दा धेरै ठूलो प्रेरणाको स्रोत बन्न सक्छ।
नेपालको दिगो पर्यटन विकासका लागि प्राकृतिक सम्पदा, स्थानीय समुदाय, दक्ष जनशक्ति, आधुनिक पूर्वाधार, वातावरण संरक्षण र अन्तर्राष्ट्रिय प्रचार—यी सबैको संयोजन आवश्यक छ। निम्स पुर्जाले आफ्नो साहसिक यात्राबाट नेपालीहरूमा आत्मविश्वास, साहस, विश्वस्तरीय प्रतिस्पर्धा र ‘असम्भव पनि सम्भव बनाउन सकिन्छ’ भन्ने सोच फैलाउन महत्वपूर्ण प्रेरणा दिएका छन्।
अब त्यो ऊर्जालाई पर्यटन विकासमा रूपान्तरण गर्ने जिम्मेवारी राज्य, पर्यटन व्यवसायी, पर्वतारोही, गाइड, स्थानीय समुदाय र नयाँ पुस्ताको हो।
नेपालका हिमाल केवल आर्थिक आम्दानीका स्रोत मात्रै होइनन् ती हाम्रो प्रकृति, पहिचान र भविष्यका आधार हुन्। त्यसैले निम्स पुर्जाको साहसबाट प्रेरणा लिएर सुरक्षित हिमाल, सफा हिमाल, समृद्ध स्थानीय समुदाय र जिम्मेवार पर्यटक निर्माण गर्ने दिशामा अघि बढ्नुपर्छ।
निम्स पुर्जाको साहसिक यात्राको अर्को ठूलो प्रभाव नेपाली युवामाथि पर्न सक्छ। युवालाई रोजगारीका लागि विदेश जानुपर्ने बाध्यता मात्र देखाउनुको सट्टा नेपालमै सम्भावना खोज्न प्रेरित गर्नुपर्छ ।
अल विदा निम्स दाइ !!
(लेखक राम प्रसाद लामिछाने, विगत १५ वर्ष देखी पर्यटन क्षेत्रमा कार्यरत छन् ।)
