तीज : चेलीका गीतदेखि स्वतन्त्रताको आवाजसम्म
भदौको आकाशमा बादल बाक्लिँदै जाँदा नेपालका गाउँ–सहरमा एउटा पुरानो सांस्कृतिक स्मृति बिस्तारै जाग्न थाल्छ। रातो सारी, हरियो चुरा, मेहन्दी र पोतेले सजिएका महिलाहरू देखिन थाल्छन्। कतै दर पाकिरहेको हुन्छ, कतै माइतीघरबाट छोरी बोलाउने खबर पुगिरहेको हुन्छ। मन्दिरका घण्टीसँगै तीजका गीत गाउँका पाखा, सहरका गल्ली र आजकल सामाजिक सञ्जालका पर्दासम्म सुनिन थाल्छन्। तीज आउँदा नेपाली समाज केवल एउटा पर्व मनाउँदैन; उसले आफ्नो सामाजिक स्मृतिको एउटा पुरानो पाना फेरि पल्टाउँछ।
त्यो पानामा भगवान् शिव र पार्वतीको धार्मिक आख्यान छ। त्यसमा विवाह, प्रेम, तपस्या र दाम्पत्य जीवनको सांस्कृतिक कल्पना छ। तर त्यसभन्दा पनि गहिरो तहमा एउटी नेपाली महिलाको जीवन छ—माइतीको सम्झना, पतिको घरको अनुभव, परिवारभित्रको सम्बन्ध, सामाजिक अपेक्षा, पीडा, आशा र आफ्नै अस्तित्व खोज्ने प्रयत्न। यसैले तीजलाई केवल धार्मिक पर्वका रूपमा बुझ्नु यसको सामाजिक अर्थलाई साँघुरो बनाउनु हो। तीज नेपाली महिलाको जीवन र सामाजिक परिवर्तन बुझ्ने एउटा सांस्कृतिक ऐना पनि हो।
पार्वतीको कथादेखि चेलीको कथासम्म
तीजको धार्मिक आख्यान पार्वतीसँग जोडिन्छ। शिवलाई पति प्राप्त गर्न पार्वतीले गरेको तपस्या र समर्पणलाई यसको धार्मिक आधारका रूपमा स्मरण गरिन्छ। नेपाली समाजमा यस कथाले लामो समयदेखि महिलाको वैवाहिक जीवन, पतिको दीर्घायु र पारिवारिक सुखसँग सम्बन्धित सांस्कृतिक अर्थ निर्माण गरेको छ।
तर कुनै पनि धार्मिक कथा जब समाजमा प्रवेश गर्छ, त्यसले नयाँ सामाजिक अर्थहरू पनि निर्माण गर्छ। नेपाली महिलाको जीवनमा तीज त्यही प्रक्रियाबाट विस्तार भयो।
विवाहपछि छोरी अर्कै घर जाने सामाजिक संरचनामा माइतीघरको भावनात्मक महत्व अत्यन्त ठूलो थियो। वर्षभरि घर–परिवारको जिम्मेवारीमा बाँधिएकी चेलीका लागि तीज केही दिन भए पनि आफ्नो बाल्यकालको संसारमा फर्कने अवसर थियो।
माइतीघर केवल एउटा घर थिएन।
त्यो उनको स्मृति थियो।
त्यो आमाको काख थियो।
त्यो दिदीबहिनीको आत्मीयता थियो।
त्यो आफूलाई आफूजस्तै भएर बोल्न पाउने ठाउँ थियो।
त्यसैले तीजको सबैभन्दा गहिरो अर्थमध्ये एउटा माइतीसँगको पुनर्सम्बन्ध हो।
जब गीत नै महिलाको इतिहास बने
पुरानो नेपाली समाजमा महिलाका अनुभवहरू लेखिएका दस्तावेजमा कम भेटिन्थे। उनीहरूको श्रम, पीडा, आकांक्षा र भावनाहरू परिवार तथा समुदायको निजी संसारभित्र सीमित हुन्थे। यस्तो अवस्थामा तीजका गीतहरू महिलाका लागि मौखिक अभिलेख बने।
तीजका भाकामा उनीहरूले आफ्ना कथा सुनाए। कसैको गीतमा परदेश गएको श्रीमान्को प्रतीक्षा थियो। कसैको गीतमा सासूको कठोर व्यवहार। कसैको गीतमा घरायसी श्रमको थकान। कसैको गीतमा माइतीको सम्झना। कसैको गीतमा प्रेम र सुखी दाम्पत्यको चाहना। यी गीतहरूलाई केवल मनोरञ्जनको साधन भनेर बुझ्नु इतिहासको एउटा महत्वपूर्ण पाटो छुटाउनु हो। लेख्न नपाएका महिलाले गीतमा लेखे। भन्न नसकेका कुरा गीतमा भने। व्यक्तिगत पीडालाई सामूहिक अनुभव बनाए। यस अर्थमा तीज गीत नेपाली महिलाको मौखिक सामाजिक इतिहास पनि हो। कल्पना गरौँ, कुनै पहाडी गाउँकी एउटी चेली विवाह भएको केही वर्षपछि तीजमा माइती आइपुगेकी छे। आमाले उसको अनुहार हेरेर सोध्छिन्—“छोरी, घरमा कस्ती छेस्?”
छोरी मुस्कुराउँछे—“ठीकै छु।” आमाले फेरि सोध्दिनन्।
साँझ दिदीबहिनी जम्मा हुन्छन्। गीत सुरु हुन्छ। नाच सुरु हुन्छ। अनि त्यही “ठीकै छु” भन्ने छोरीको स्वर गीतमा बदलिन्छ। गीतले घरको दुःख, परदेशी श्रीमान्, कामको बोझ र माइतीको सम्झना बोलिदिन्छ। आमाले छोरीको गीत सुन्छिन्। त्यो गीत मनोरञ्जन होइन—छोरीको मौन आत्मकथा हो।
तीज : पीडाको अभिव्यक्तिबाट सामाजिक आवाजसम्म
तीजको यही पक्षलाई आधुनिक सन्दर्भमा पुनः पढ्न आवश्यक छ।
समय बदलिएको छ। महिलाको शिक्षा बढेको छ। रोजगारी र सार्वजनिक जीवनमा उनीहरूको सहभागिता बढेको छ। गाउँ र सहरबीचको दूरी घटेको छ। वैदेशिक रोजगारीले परिवारका सम्बन्ध र संरचना बदलिएका छन्। सञ्चार प्रविधिले सांस्कृतिक अभ्यासलाई स्थानीय सीमाबाट निकालेर विश्वव्यापी बनाएको छ। तीज पनि बदलिएको छ।
हिजो तीजको केन्द्र माइतीघर र मन्दिर थियो। आज त्यसमा पार्टी प्यालेस, कार्यालय, संघसंस्था, विद्यालय, सामुदायिक कार्यक्रम र सामाजिक सञ्जाल थपिएका छन्। हिजो गीत गाउँका केही महिलाले गाउँथे। आज एउटा तीज गीत डिजिटल माध्यमबाट देश–विदेशका नेपालीसम्म पुग्छ। हिजो गीतमा मुख्यतः वैवाहिक जीवनको दुःख र माइतीको सम्झना सुनिन्थ्यो। आजका तीज गीतमा महिला शिक्षा, आर्थिक आत्मनिर्भरता, घरेलु हिंसा, लैङ्गिक समानता, सामाजिक विकृति, वैदेशिक रोजगारी, प्रेम, आत्मसम्मान र स्वतन्त्रताको आवाज पनि सुनिन थालेको छ। यसलाई केवल सांस्कृतिक परिवर्तन भन्नु पर्याप्त हुँदैन। यो नेपाली समाजमा महिलाको बदलिँदो सामाजिक स्थानको संकेत पनि हो।
हिजोकी चेली र आजकी महिला
हिजो तीजमा एउटी महिलाको पहिचान प्रायः पत्नी, बुहारी वा छोरीको भूमिकासँग जोडिन्थ्यो। आज उनीसँग आफ्नै पेशा, आय, शिक्षा, नागरिकता, राजनीतिक चेतना र व्यक्तिगत आकांक्षा छ।
हिजो तीजमा महिलाले पतिको दीर्घायुका लागि व्रत बसिन्।
आज उनी आफ्नो स्वास्थ्यको प्रश्न पनि उठाउँछिन्।
हिजो उनले पतिको घरमा आफ्नो स्थान खोजिन्।
आज उनी समाजमा आफ्नै स्थान खोज्छिन्।
हिजो तीजले उनलाई माइती फर्कायो।
आज तीजले उनलाई आफ्नो आवाज सार्वजनिक गर्न सक्ने मञ्च पनि दिएको छ। यही परिवर्तनलाई तीजको आधुनिक इतिहासका रूपमा बुझ्नुपर्छ। तर यसको अर्थ पुरानो तीज गलत र आधुनिक तीज सही भन्ने होइन। संस्कृति कुनै स्थिर मूर्ति होइन र समय सापेक्ष दुवै सही सही गलत दुवै हुन्छन। संस्कृति समाजसँगै बाँच्ने, बदलिने र पुनर्निर्माण हुने प्रक्रिया हो। तीज पनि त्यही जीवित संस्कृतिको उदाहरण हो।
तर तीज बदलिँदा हामीले के गुमाउँदै छौँ?
यही ठाउँमा केही असहज प्रश्न उठ्छन्।
तीज आज उत्सवभन्दा बढी प्रदर्शन बन्न थालेको हो कि?
दर खाने संस्कृति कतै उपभोगको प्रतिस्पर्धामा रूपान्तरण हुँदै छ कि?
महँगा सारी, गरगहना, होटल, पार्टी र सामाजिक सञ्जालमा देखाइने विलासी जीवनशैलीले तीजको मूल आत्मालाई कतै ओझेलमा पार्दै त छैन?
यी प्रश्नलाई अस्वीकार गर्न मिल्दैन।
तीजमा खुसी मनाउनु गलत होइन। सजिनु, नाच्नु, भेटघाट गर्नु र दर खानु पनि संस्कृतिका स्वाभाविक पक्ष हुन्। समस्या तब सुरु हुन्छ, जब उत्सव सामाजिक प्रतिष्ठा प्रदर्शन गर्ने माध्यम बन्छ; जब पर्व मनाउन नसक्ने आर्थिक अवस्थाका महिलाले आफूलाई हीन ठान्न थाल्छन्; जब सामूहिकता प्रतिस्पर्धामा बदलिन्छ; जब सांस्कृतिक आत्मीयताको स्थान बजारले लिन थाल्छ।
तीजको सौन्दर्य खर्चको आकारमा होइन, सम्बन्धको गहिराइमा हुनुपर्छ।
व्रत : आस्था कि पुनर्विचार?
तीजसँग जोडिएको अर्को महत्त्वपूर्ण बहस व्रतको हो। धार्मिक आस्था व्यक्तिगत विषय हो। कसैले श्रद्धाले व्रत बस्छ भने त्यसको सम्मान हुनुपर्छ। तर महिलाको स्वास्थ्य, पोषण र शरीरमाथिको अधिकारबारे पनि आधुनिक समाजमा प्रश्न समयसंगै उठ्दै गएका छन्। व्रतलाई महिलाको अनिवार्य कर्तव्यका रूपमा प्रस्तुत गर्ने परिपाटीबाट माथि उठेर धार्मिक छनोट तथा स्वास्थ्य सम्बन्धी उपयोगिताको रुपमा पनि बहस हुनु जरुरी रहेको छ। यदि तीज महिलाको पर्व हो भने महिलाको स्वास्थ्य र कल्याण पनि यसको केन्द्रमा हुनुपर्छ। धार्मिक आस्था र वैज्ञानिक चेतना परस्पर समन्वयात्मक शैलीमा बढाउदै लागेमा परम्पराले निरन्तरता पाउछ। परम्परालाई सम्मान गर्दै स्वास्थ्यप्रति जिम्मेवार हुनु आधुनिक तीजको एउटा महत्वपूर्ण आवश्यकता हो।
तीजको भूगोल पनि बदलिएको छ
तीजको परिवर्तन केवल समयको परिवर्तन होइन, यसको भूगोलको परिवर्तन पनि हो। कुनै समय पहाडका गाउँमा सामूहिक रूपमा मनाइने तीज आज काठमाडौं, पोखरा, विराटनगर, नेपालगञ्ज, धनगढी हुँदै विदेशमा रहेका नेपाली समुदायसम्म पुगेको छ। बसाइँसराइ र वैदेशिक रोजगारीले मानिसलाई भौगोलिक रूपमा टाढा पुर्‍याए पनि तीजले उनीहरूलाई सांस्कृतिक रूपमा जोडिरहेको छ। विदेशमा रहेका नेपाली महिलाका लागि तीज आफ्नो देशसँगको भावनात्मक सम्बन्ध पुनः स्थापित गर्ने अवसर बनेको छ।
त्यहाँ पनि रातो सारी हुन्छ।
त्यहाँ पनि गीत हुन्छ।
त्यहाँ पनि माइतीको सम्झना हुन्छ।
तर त्यसमा एउटा नयाँ अनुभूति थपिएको छ परदेशमा बसेर आफ्नो देशलाई सम्झने सामूहिक स्मृति। यसरी तीजको सांस्कृतिक भूगोल नेपालका गाउँ र सहरबाट बाहिर निस्केर विश्वभर फैलिएको नेपाली डायस्पोरासम्म पुगेको छ।
तीज र बदलिँदो महिला चेतना
आजको तीजमा महिलाले केवल दुःख गाएर आँसु झार्नुपर्दैन। उनी आफ्ना सपनाका गीत पनि गाउन सक्छिन्। उनले भन्न सक्छिन् म पढ्न चाहन्छु।
म काम गर्न चाहन्छु।
म आफ्नै आम्दानी चाहन्छु।
म हिंसामुक्त जीवन चाहन्छु।
म निर्णयमा सहभागी हुन चाहन्छु।
म आफ्नो शरीर र जीवनबारे आफैँ निर्णय गर्न चाहन्छु। म सम्मान चाहन्छु।
यी आवाज तीजको मूल सांस्कृतिक भावनासँग विरोधी होइनन्। बरु तीजलाई नयाँ सामाजिक अर्थ दिने सम्भावना यिनै आवाजमा छ। यदि हिजो तीजले महिलाको पीडा सार्वजनिक गर्‍यो भने आज यसले उनको अधिकार र आकांक्षा सार्वजनिक गर्न सक्छ।
पुरुष कहाँ छन्?
तीज महिलाको पर्व हो। तर महिलाको जीवनसँग सम्बन्धित प्रश्न केवल महिलाको जिम्मेवारी होइन। महिलामाथि हुने हिंसा, श्रमको असमान विभाजन, सम्पत्तिमा पहुँच, शिक्षा, रोजगारी र निर्णय प्रक्रियामा सहभागिता; यी सबै सामाजिक प्रश्न हुन्। त्यसैले तीजले पुरुषलाई पनि सोच्न बाध्य बनाउनुपर्छ।
घरमा खाना पकाउने, बालबालिका हेर्ने र घर सम्हाल्ने काम महिलाको मात्रै हो भन्ने धारणा बदल्नुपर्छ। महिलाले वर्षभरि गरेको श्रमलाई तीजको एक दिनको सम्मानले मात्र पर्याप्त बनाउँदैन।
तीजको वास्तविक सम्मान त्यतिबेला हुनेछ, जब महिलाले तीजमा रातो सारी लगाएर नाचेको दृश्यभन्दा बाहिर उनको दैनिक श्रम, क्षमता, सपना र अधिकारलाई पनि समाजले सम्मान गर्नेछ।
तीजको भविष्य कस्तो होला?
सायद भविष्यको तीज न पुरानो जस्तो हुनेछ, न आजकै जस्तो। तर यसको आत्मा जोगाउन सकिन्छ। दरलाई सादगी र आत्मीयताको पर्व बनाउन सकिन्छ। तीज गीतलाई केवल मनोरञ्जन होइन, सामाजिक चेतनाको माध्यम बनाउन सकिन्छ। महिलाको स्वास्थ्य, शिक्षा, आर्थिक आत्मनिर्भरता र अधिकारबारे छलफल गर्न सकिन्छ। स्थानीय तीजका भाका, पहिरन, नृत्य र सांस्कृतिक स्मृतिलाई दस्तावेजीकरण गर्न सकिन्छ। डिजिटल माध्यमलाई मौलिक संस्कृति संरक्षणको साधन बनाउन सकिन्छ। र सबैभन्दा महत्वपूर्ण तीजलाई महिलाको पीडा सम्झने मात्र होइन, उनको उपलब्धि र भविष्यको सपना उत्सव गर्ने पर्व बनाउन सकिन्छ।
अन्तिम कुरा
भदौको साँझ फेरि कुनै गाउँको आँगनमा गीत गुञ्जिनेछ। कतै एउटी आमा छोरीको बाटो हेर्दै होलिन्। कतै विदेशमा रहेकी छोरी भिडियो कलबाट आमासँग कुरा गर्दै होली। कतै काठमाडौंको कार्यक्रममा महिलाहरू सामूहिक नृत्य गरिरहेका होलान्। कतै कुनै युवतीले TikTok मा नयाँ तीज गीत राखिरहेकी होली। यी सबै दृश्य फरक देखिए पनि तिनको गहिराइमा एउटै सांस्कृतिक धागो छ—आफ्नो कथा सुनाउने र आफ्ना सम्बन्धलाई पुनः जोड्ने चाहना। तीजको यात्रा पार्वतीको धार्मिक आख्यानबाट सुरु भएर नेपाली चेलीको जीवनकथामा आइपुगेको छ। चेलीका गीत हुँदै यो महिलाको सामाजिक आवाज बनेको छ। माइतीको आँगनबाट निस्केर यो विश्वभरका नेपाली समुदायसम्म पुगेको छ। तर तीजको भविष्य केवल यसको रंग, गीत र भोजमा निर्भर छैन। यसको भविष्य यसले महिलाको जीवनलाई कति गहिरो रूपमा बुझ्छ भन्ने कुरामा निर्भर छ। तीजलाई बचाउनु भनेको केवल पुरानो भाका बचाउनु होइन। चेलीको आवाज बचाउनु हो।
तीजलाई आधुनिक बनाउनु भनेको केवल नयाँ गीत, नयाँ पहिरन र नयाँ नृत्य ल्याउनु होइन। महिलाको नयाँ चेतनालाई स्वीकार गर्नु हो। र तीजलाई अर्थपूर्ण बनाउनु भनेको केवल एक दिन महिलाको सम्मान गर्नु होइन। वर्षभरि उनको समानता, स्वतन्त्रता, श्रम, स्वास्थ्य, सुरक्षा र आत्मसम्मानको पक्षमा उभिनु हो। हिजो तीजमा एउटी चेलीले गीतमार्फत आफ्नो दुःख सुनाउँथिन्।
आजकी महिला त्यही गीतमा आफ्नो सपना पनि जोड्न चाहन्छिन्। सायद तीजको आगामी इतिहास यही हुनेछ— पीडाको गीतबाट अधिकारको आवाजसम्म, माइतीको सम्झनाबाट आत्मपहिचानसम्म, र परम्पराको उत्सवबाट समानताको उत्सवसम्म।