दशैं: घटस्थापनाको बीउदेखि पूर्णिमाको उज्यालोसम्म

दशैं : घटस्थापनाको बीउदेखि पूर्णिमाको उज्यालोसम्म
शक्ति, प्रकृति, संस्कृति र सम्बन्धको महाचक्र
दशैं केवल देवीको आराधना, टीका–जमरा र पारिवारिक पुनर्मिलनको पर्व होइन; यो प्रकृतिको लयसँग जोडिएको नेपाली जीवनदर्शन हो। घटस्थापनामा रोपिएको बीउदेखि कोजाग्रत पूर्णिमाको उज्यालोसम्म फैलिएको यसको सांस्कृतिक यात्राले मानिसलाई आफ्नो शक्ति, समाजलाई आफ्नो सम्बन्ध र सभ्यतालाई आफ्नो नैतिक आधार पुनःस्मरण गराउँछ।
वर्षायाम बिदा हुन थालेपछि नेपालको आकाशमा एउटा बेग्लै सौन्दर्य फैलिन्छ। बादलका पर्दा बिस्तारै खुल्छन्, हिमालका शिखरहरू टल्किन थाल्छन्, खेतका गरामा धानका बाला निहुरिन्छन् र गाउँका गोरेटाहरूमा फर्किंदै गरेका पाइलाको चहलपहल बढ्छ। घरका आँगन लिपपोत हुन्छन्, मन्दिरमा घण्टी बज्न थाल्छन् र टाढा रहेका आफन्तको आगमनको प्रतीक्षाले परिवारका आँखामा अनौठो चमक ल्याउँछ। प्रकृतिको यही शारदीय रूपसँगै नेपाली समाजमा दशैं प्रवेश गर्छ।
दशैंको आगमन पात्रोको एउटा तिथि परिवर्तन मात्र होइन। यसले मानिसको दैनिक जीवन, सामाजिक सम्बन्ध, धार्मिक आस्था, आर्थिक गतिविधि र सांस्कृतिक स्मृतिलाई एकसाथ चलायमान बनाउँछ। वर्षभरि रोजगारी, अध्ययन र जीविकोपार्जनका कारण छरिएका परिवारलाई यसले फेरि एउटै आँगनमा ल्याउँछ। वृद्ध आमाबुबाका लागि सन्तान फर्किने आशा बन्छ, बालबालिकाका लागि उत्साहको संसार खुल्छ र समाजका लागि आफ्ना सम्बन्धहरू पुनःजोड्ने अवसर सिर्जना हुन्छ।
तर दशैंको महत्त्व यतिमै सीमित छैन। यसको धार्मिक संरचना र सांस्कृतिक अभ्यासलाई गहिरिएर हेर्दा जीवनको एउटा क्रमबद्ध दर्शन भेटिन्छ। घटस्थापनामा सम्भावनाको बीउ रोपिन्छ, नवरात्रमा शक्तिको साधना गरिन्छ, फूलपातीमा प्रकृतिलाई घरभित्र आमन्त्रण गरिन्छ, अष्टमी र नवमीमा शक्ति तथा कर्मको आराधना हुन्छ, दशमीमा विजयको उत्सव मनाइन्छ र कोजाग्रत पूर्णिमामा जागरण तथा समृद्धिको कामना गरिन्छ। यसरी दशैंको सम्पूर्ण चक्रले एउटा मौलिक प्रश्न उठाउँछ—मानिसले प्रत्येक वर्ष चाड त मनाउँछ, तर के उसले आफ्नै जीवनलाई पनि नवीकरण गर्छ?

घटस्थापना : माटोमा रोपिएको बीउ र जीवनको सम्भावना
दशैंको पहिलो दिन घटस्थापना गरिन्छ। पवित्र स्थानमा कलश स्थापना गरी जौलगायतका अन्नका बीउ रोपिन्छन्। ती बीउलाई नौ दिनसम्म स्याहारेर जमरा बनाइन्छ। बाहिरबाट हेर्दा यो सामान्य धार्मिक अनुष्ठान देखिए पनि यसको प्रतीकात्मक अर्थ अत्यन्त गहिरो छ।
माटो, पानी, बीउ र प्रकाशको निश्चित सम्बन्धबाट जीवन अंकुरित हुन्छ। बीउभित्र वृक्ष बन्ने सम्भावना हुन्छ, तर उपयुक्त वातावरण नपाए त्यो सम्भावना प्रकट हुँदैन। मानिसको जीवन पनि त्यस्तै हो। उसभित्र ज्ञान, करुणा, साहस र सिर्जनशीलताको सम्भावना हुन्छ; तिनलाई विकसित गर्न उचित संस्कार, अनुशासन र वातावरण आवश्यक पर्छ।
घटस्थापनाले यसरी प्रकृतिको उर्वरता र मानवीय सम्भावनाबीच प्रतीकात्मक सम्बन्ध स्थापित गर्छ। कलशलाई जीवनको आधार, जललाई पोषण र जमरालाई निरन्तरताको प्रतीकका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। दशैंको आरम्भ नै बीजारोपणबाट हुनु संयोग मात्र होइन; यसमा नेपालको कृषि सभ्यताको स्मृति पनि सुरक्षित छ। माटोसँग जीवन जोडिएको समाजले अन्नलाई केवल खाद्यवस्तु मानेन, त्यसलाई समृद्धि र शुभताको प्रतीक बनायो।
आज खाद्यसुरक्षा, जलवायु परिवर्तन र कृषिबाट युवापुस्ताको पलायनजस्ता चुनौती सामना गरिरहेको नेपालका लागि जमराको अर्थ अझ फराकिलो हुन सक्छ। घरभित्र जमरा उमारेर खेतबारीको उपेक्षा गर्ने हो भने त्यो प्रतीकको मर्म अधुरो रहन्छ। जमराले हामीलाई सम्झाउँछ—समृद्धिको पहिलो आधार माटो हो। माटो सुरक्षित भए मात्र अन्न फल्छ, अन्न भए मात्र जीवन चल्छ र जीवन सुरक्षित भए मात्र संस्कृति टिक्छ।
नवरात्र साधना : ऋतु परिवर्तनदेखि आत्मसंयमसम्म
दशैंको धार्मिक आधार नवरात्र साधनासँग जोडिएको छ। श्रीमद् देवीभागवत महापुराणको तृतीय स्कन्ध, अध्याय २६ मा जनमेजयले शरद् ऋतुमा नवरात्र कसरी मनाउने भन्ने जिज्ञासा राख्दा व्यासले यसको महत्त्व वर्णन गरेका छन्। शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि नवरात्रव्रतं शुभम् ।
शरत्काले विशेषेण कर्तव्यं विधिपूर्वकम् ॥
वसन्ते च प्रकर्तव्यं तथैव प्रेमपूर्वकम् । (श्रीमद् देवीभागवत महापुराण, ३.२६.३–४)

अर्थात्, हे राजन्! शुभ नवरात्रव्रतको विधान सुन। विशेषतः शरद् ऋतुमा यसलाई विधिपूर्वक र वसन्त ऋतुमा पनि प्रेमपूर्वक सम्पन्न गर्नुपर्छ।
यस प्रसंगले नवरात्र र ऋतु परिवर्तनबीचको सम्बन्ध स्पष्ट गर्छ। प्राचीन धार्मिक चिन्तनमा ऋतु परिवर्तनलाई जीवनको संवेदनशील समयका रूपमा लिइएको देखिन्छ। आधुनिक वैज्ञानिक दृष्टिले पनि मौसम परिवर्तनसँग मानिसको दैनिक व्यवहार, खानपान, कृषि कार्य र स्वास्थ्यसम्बन्धी आवश्यकतामा परिवर्तन आउन सक्छ। यद्यपि धार्मिक व्रतका आध्यात्मिक फलसम्बन्धी मान्यतालाई वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित स्वास्थ्य परिणामसँग समान ठान्नु उचित हुँदैन।
नवरात्रको व्यापक सन्देश भने आत्मसंयम हो।
मानिसको जीवन बाहिरी उपलब्धिको दौडमा यति व्यस्त भएको छ कि उसले आफ्नै मनलाई समय दिन छाडेको छ। उपभोग बढेको छ, तर सन्तुष्टि घटेको छ। सञ्चारका माध्यम बढेका छन्, तर आत्मीय संवाद कमजोर भएको छ। यस्तो अवस्थामा नवरात्रको साधनाले मानिसलाई आफ्नो व्यवहार, इच्छा र प्रवृत्तिको समीक्षा गर्न प्रेरित गर्न सक्छ।
व्रतको अर्थ भोजन त्यागमा मात्र सीमित छैन। अनावश्यक क्रोधबाट टाढा रहनु, अपमानजनक वाणी नियन्त्रण गर्नु, लोभलाई सीमित गर्नु र आफ्नो आचरणप्रति सचेत हुनु पनि आत्मसंयमकै अभ्यास हुन्।
यथाशक्ति प्रकर्तव्यो नियमो व्रतहेतवे ।
पश्चात्पूजा प्रकर्तव्या विधिवन्मन्त्रपूर्वकम् ॥ (श्रीमद् देवीभागवत महापुराण, ३.२६.२७)
अर्थात्, व्रतका नियम आफ्नो सामर्थ्यअनुसार पालना गर्नुपर्छ र त्यसपछि विधिपूर्वक पूजा सम्पन्न गर्नुपर्छ। यहाँ प्रयुक्त ‘यथाशक्ति’ शब्द आजको समाजका लागि विशेष अर्थपूर्ण छ। धार्मिक अनुष्ठानलाई आर्थिक प्रतिस्पर्धा बनाउनु आवश्यक छैन। श्रद्धाको मापन खर्चको आकारले होइन, आचरणको गहिराइले गर्नुपर्छ।
देवी आराधना : शक्ति, सृष्टि र स्त्री सम्मानको दर्शन
दशैंको केन्द्रमा देवी छन्। दुर्गा, काली, लक्ष्मी, सरस्वती र नवदुर्गाका विभिन्न स्वरूपले हिन्दू शाक्त परम्परामा शक्तिको बहुआयामिक अवधारणा प्रस्तुत गर्छन्। देवीभागवतको दार्शनिक संरचनामा देवी सृष्टिको मूल शक्ति र जगत्को आधारका रूपमा प्रतिष्ठित छन्। यस परम्परामा शक्ति केवल भौतिक सामर्थ्य होइन; सृष्टि, संरक्षण, ज्ञान, समृद्धि र परिवर्तनको व्यापक तत्त्व हो। यसको सामाजिक अर्थ पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।
देवीलाई सर्वोच्च शक्ति मानेर पूजा गर्ने समाजले वास्तविक जीवनमा महिलाको अधिकार, सम्मान र स्वतन्त्रतालाई कसरी व्यवहार गर्छ? यही प्रश्न दशैंको धार्मिक दर्शनबाट उठाउन सकिन्छ।
हामी मन्दिरमा कुमारीलाई देवी मान्छौं, तर घरमा छोरीको विचारलाई कति सम्मान गर्छौं? सरस्वतीलाई ज्ञानकी देवी मानेर पूजा गर्छौं, तर छोरीको उच्च शिक्षामा कति लगानी गर्छौं? लक्ष्मीलाई समृद्धिको प्रतीक मान्छौं, तर महिलाको श्रम र आर्थिक योगदानलाई कति मान्यता दिन्छौं?
यी प्रश्न धार्मिक आस्थाविरुद्ध होइनन्; आस्थालाई व्यवहारसँग जोड्ने प्रश्न हुन्।
देवीभागवतको तृतीय स्कन्धको छब्बीसौं अध्यायमा कुमारीपूजाको विस्तृत वर्णन छ। त्यहाँ बालिकालाई वस्त्र, अलंकार र अन्य सामग्रीद्वारा सम्मान गर्ने विधान उल्लेख गरिएको छ। यस परम्पराको आधुनिक सामाजिक विस्तार बालिकाको शिक्षा, पोषण, सुरक्षा र समान अवसरसम्म पुग्नुपर्छ। मन्दिरमा देवीको प्रतिमालाई चढाइएको फूलभन्दा घरमा महिलाप्रति गरिएको सम्मान कम पवित्र हुन सक्दैन। देवी आराधनाको सांस्कृतिक सारलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्ने हो भने स्त्रीशक्तिको सम्मान केवल उत्सवको विषय नभई सामाजिक न्यायको आधार बन्न सक्छ।
फूलपाती : प्रकृतिको पूजा र नेपाली सभ्यताको स्मृति
नवरात्रको सातौं दिन फूलपाती भित्र्याइन्छ। विभिन्न वनस्पति, पात, फूल र कृषि उत्पादनलाई शुभ प्रतीकका रूपमा ग्रहण गर्ने यो परम्पराले प्रकृति र संस्कृतिबीचको गहिरो सम्बन्ध देखाउँछ।
नेपालको ऐतिहासिक फूलपाती परम्परामा गोरखाबाट काठमाडौंको हनुमानढोका दशैंघरमा फूलपाती ल्याउने प्रचलन पनि जोडिएको छ। यसमा धार्मिक विधिसँगै ऐतिहासिक राज्यपरम्परा र सांस्कृतिक निरन्तरताको झलक पाइन्छ।
फूलपातीको दार्शनिक अर्थ वनस्पतिप्रतिको सम्मान हो। मानव सभ्यताको विकास प्रकृतिबाट अलग भएर भएको होइन। वन, जल, जमिन र जैविक विविधतासँगको सम्बन्धले नै समाजको अस्तित्व सम्भव बनाएको हो।
आज हामीले विकासको नाममा नदीलाई फोहोर बनाएका छौं, पहाडलाई अनियन्त्रित रूपमा काटेका छौं र कृषियोग्य भूमिलाई अव्यवस्थित निर्माणले ढाक्दै गएका छौं। यस्तो अवस्थामा फूलपातीले प्रकृतिप्रतिको सांस्कृतिक श्रद्धालाई वातावरणीय जिम्मेवारीमा बदल्न आग्रह गर्छ।
वनस्पतिलाई पूजा गर्ने हातले वृक्ष पनि रोप्नुपर्छ। नदीलाई पवित्र मान्ने चेतनाले नदी प्रदूषण रोक्नुपर्छ। भूमिलाई माताका रूपमा सम्मान गर्ने संस्कारले माटोको संरक्षण गर्नुपर्छ।
प्रकृतिको पूजा र प्रकृतिको विनाश सँगसँगै चल्न सक्दैनन्।
महाअष्टमी : बल, बलि र आन्तरिक संघर्ष
महाअष्टमी शक्तिको विशेष आराधनाको दिन हो। देवीका उग्र स्वरूपको पूजा, विभिन्न अनुष्ठान तथा कतिपय समुदायमा पशुबलिको परम्परा यस दिनसँग सम्बन्धित छन्। यसको धार्मिक व्याख्यामा विविधता छ। कतिपय परम्पराले बलिलाई देवीप्रतिको समर्पणका रूपमा लिन्छन् भने अन्य भक्तहरूले फलफूल, नरिवल वा अन्य प्रतीकात्मक सामग्री अर्पण गर्छन्। यी अभ्यासबीचको भिन्नता नेपाली धार्मिक संस्कृतिको वास्तविकता हो। तर बलिको विषयमा आज नैतिक प्रश्न पनि उठेका छन्। पशुकल्याण, अहिंसा, परम्पराको निरन्तरता र धार्मिक स्वतन्त्रताबीच संवाद आवश्यक छ। परम्परालाई बुझ्नु र त्यसका अभ्यासमाथि विवेकपूर्ण प्रश्न उठाउनु परस्पर विरोधी कार्य होइनन्।
अष्टमीको दार्शनिक व्याख्यामा मानिसभित्रका नकारात्मक प्रवृत्तिलाई पनि विचार गर्न सकिन्छ। लोभ, क्रोध, ईर्ष्या, अहंकार र हिंसात्मक मनोवृत्ति मानिसका आन्तरिक चुनौती हुन्। बाहिरी शत्रुलाई पराजित गर्ने इच्छा राख्ने मानिसले आफ्नै स्वार्थलाई नियन्त्रण गर्न नसक्नु ठूलो विरोधाभास हो।
शक्तिको वास्तविक अर्थ अरूलाई भयभीत बनाउने क्षमता मात्र होइन; आफूभित्रको असंयम नियन्त्रण गर्ने सामर्थ्य पनि हो। यस अर्थमा महाअष्टमीले शक्ति र नैतिकताबीचको सम्बन्धबारे सोच्न प्रेरित गर्छ। शक्ति विवेकबाट अलग भयो भने दमनको साधन बन्न सक्छ; विवेकसँग जोडियो भने संरक्षण र न्यायको आधार बन्न सक्छ।
महानवमी : श्रम, साधन र सिर्जनाको सम्मान
नवरात्रको नवौं दिन महानवमी मनाइन्छ। देवीको विशेष पूजा, हवन र कुमारीपूजासँगै नेपालका विभिन्न स्थानमा औजार, सवारीसाधन, मेसिन तथा काममा प्रयोग हुने उपकरणको पूजा गर्ने परम्परा पनि छ।
यो अभ्यासको सामाजिक अर्थ अत्यन्त रोचक छ। मानिसको सभ्यता केवल विचारबाट बनेको होइन; श्रम र साधनको संयुक्त प्रयोगबाट बनेको हो। किसानको हल, कारीगरको औजार, चालकको सवारीसाधन, निर्माणकर्मीको उपकरण र आधुनिक प्राविधिकको कम्प्युटर—यी सबै मानवीय उत्पादन प्रक्रियाका माध्यम हुन्।
औजारपूजालाई श्रमप्रतिको सम्मानका रूपमा पनि व्याख्या गर्न सकिन्छ। तर उपकरणलाई फूल चढाउने समाजले उपकरण चलाउने श्रमिकलाई पनि सम्मान गर्नुपर्छ। मेसिनको पूजा गरेर मजदुरको सुरक्षा बेवास्ता गर्नु सांस्कृतिक विरोधाभास हो। आजको नेपालमा महानवमीको अर्थ श्रमको गरिमा, सुरक्षित कार्यस्थल, सीपको सम्मान र उत्पादनशील संस्कृतिको विकाससँग जोड्न सकिन्छ। साधनको पूजा तब सार्थक हुन्छ, जब त्यसलाई प्रयोग गर्ने मानिसको जीवन पनि सम्मानित हुन्छ।
विजयादशमी : असत्यमाथि सत्यको विजय कि आफैंमाथि विजय?
दशैंको दसौं दिन विजयादशमी हो। देवीको विजय र रामको रावणमाथिको विजयसँग सम्बन्धित धार्मिक आख्यानहरूले यस दिनलाई विशेष अर्थ दिएका छन्। श्रीमद् देवीभागवतको तृतीय स्कन्धमा रामलाई नारदले नवरात्रव्रत गर्न प्रेरित गरेको प्रसंग आउँछ। सीताको वियोग र संकटमा रहेका रामले देवीको आराधना गरेको कथा यस ग्रन्थको नवरात्रसम्बन्धी आख्यानसँग जोडिएको छ।
यस कथाको दार्शनिक व्याख्या गर्दा एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ—विजयको वास्तविक अर्थ के हो?
के विजय भनेको अर्को व्यक्तिलाई पराजित गर्नु मात्र हो? के शक्ति भनेको अरूभन्दा माथि पुग्नु मात्र हो? के सफलताको अर्थ केवल धन, पद र प्रतिष्ठा प्राप्त गर्नु हो? मानिसले संसार जित्ने प्रयासमा आफूलाई गुमाउन सक्छ। बाहिरी उपलब्धि प्राप्त गरेर पनि ऊ आफ्नै लोभ, अहंकार र असन्तुष्टिको बन्दी बन्न सक्छ। त्यसैले विजयादशमीलाई आत्मविजयको अवसरका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।
अज्ञानमाथि ज्ञानको विजय, घृणामाथि सद्भावको विजय, अहंकारमाथि विनम्रताको विजय र अन्यायमाथि न्यायको विजय—यी मूल्यहरूले विजयादशमीलाई ऐतिहासिक तथा पौराणिक आख्यानभन्दा व्यापक नैतिक अर्थ प्रदान गर्छन्। देवीको विजयकथाले असत्यमाथि सत्यको आदर्श प्रस्तुत गर्छ। तर त्यस आदर्शलाई व्यवहारमा उतार्ने जिम्मेवारी मानिसकै हो।
समाजमा विभेद कायम राखेर समानताको आशीर्वाद दिनु, भ्रष्ट आचरण जारी राखेर धर्मको विजय मनाउनु र परिवारभित्र अन्याय गरेर बाहिर सद्भावको सन्देश दिनु विजयादशमीको नैतिक मर्मसँग मेल खाँदैन। विजयादशमीको सन्देशलाई जीवनमा उतार्ने हो भने प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नै व्यवहारमा परिवर्तनको आरम्भ गर्नुपर्छ।
टीका र जमरा : पुस्ताबीचको सम्बन्धको सेतु
विजयादशमीमा ठूलाबडाको हातबाट टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गर्ने परम्परा नेपाली दशैंको विशिष्ट सामाजिक पक्ष हो। टीका निधारमा लगाइन्छ, तर त्यसको प्रभाव मनमा पुग्छ। जमरा शिरमा राखिन्छ, तर त्यसले मानिसलाई माटोसँग जोड्छ। आशीर्वाद कानले सुनिन्छ, तर त्यसले पुस्तौंदेखि सञ्चित पारिवारिक स्मृति बोकेको हुन्छ।
टीका लगाउने क्षणमा परिवारका विभिन्न पुस्ता एउटै सांस्कृतिक सम्बन्धमा जोडिन्छन्। हजुरबुबाको हात नातिको निधारसम्म पुग्छ। आमाको आशीर्वादले विदेशबाट फर्किएको सन्तानलाई बाल्यकालको आँगनमा पुर्‍याउँछ। माइती पुगेकी छोरीले आफ्नो पुरानो संसारसँग पुनः संवाद गर्छिन्। यही दशैंको भावनात्मक शक्ति हो।
यसलाई सामाजिक भूगोलको दृष्टिले हेर्दा दशैंले वर्षभरि छरिएको जनसंख्यालाई केही समयका लागि पुनः परिवार र मूलथलोतर्फ आकर्षित गर्छ। काठमाडौं, पोखरा, चितवन वा विदेशमा रहेका मानिसहरू गाउँ फर्किन्छन्। सामान्य समयमा आर्थिक अवसरले निर्धारण गरेको आवागमनलाई दशैंमा पारिवारिक सम्बन्धले निर्देशित गर्छ। दशैंले यसरी भूगोलको दूरीलाई आत्मीयताको निकटतामा रूपान्तरण गर्छ।
तर यो पुनर्मिलन सबैका लागि समान रूपमा सम्भव हुँदैन। विदेशमा काम गर्ने श्रमिक, अस्पतालमा खटिएका स्वास्थ्यकर्मी, सुरक्षाकर्मी, यातायात मजदुर र विभिन्न सेवामा संलग्न मानिसहरू चाडमा पनि परिवारबाट टाढा रहन सक्छन्। त्यसैले दशैंको सामूहिक खुसीमा उनीहरूको श्रम र त्यागको पनि स्मरण हुनुपर्छ।
एकादशीदेखि चतुर्दशीसम्म : सम्बन्धको विस्तार
विजयादशमीपछि दशैं समाप्त हुँदैन। एकादशीदेखि चतुर्दशीसम्म विभिन्न स्थानमा आफन्तकहाँ टीका थाप्न जाने, आशीर्वाद लिने र पारिवारिक भेटघाट गर्ने क्रम जारी रहन्छ। यो अवधि दशैंको सामाजिक विस्तार हो। दशमीमा आफ्नो घरबाट सुरु भएको टीकाको यात्रा मामाघर, ससुराली, माइती, दाजुभाइ, दिदीबहिनी र अन्य नातेदारका घरसम्म पुग्छ। यसले सम्बन्धलाई एउटै घरको सीमाभन्दा बाहिर फैलाउँछ।
यस अर्थमा दशैं पारिवारिक उत्सव मात्र होइन, सामाजिक सञ्जालको पुनर्नवीकरण पनि हो। आज सामाजिक सञ्जालका माध्यमबाट हजारौं मानिससँग सम्पर्क सम्भव छ, तर प्रत्यक्ष संवादको आत्मीयता कमजोर बन्दै गएको छ। दशैंले मानिसलाई डिजिटल सन्देशभन्दा पर पुगेर आफन्तको आँखामा हेर्न, उनीहरूको सुखदुःख सुन्न र सम्बन्धको वास्तविक अवस्था बुझ्न अवसर दिन्छ।
यद्यपि बदलिँदो समाजमा सम्बन्धको सम्मानलाई बाध्यकारी औपचारिकताभन्दा आत्मीयता र पारस्परिक सहमतिसँग जोड्न आवश्यक छ। आशीर्वाद अधिकारको प्रदर्शन होइन, स्नेहको अभिव्यक्ति बन्नुपर्छ।
कोजाग्रत पूर्णिमा : जागरण र समृद्धिको अन्तिम सन्देश
दशैंको पूर्ण चक्र कोजाग्रत पूर्णिमामा पुगेर समापन हुन्छ। यस दिन महालक्ष्मीको आराधना र जागरण गर्ने परम्परा छ। ‘को जागर्ति?’ अर्थात् ‘को जागा छ?’ भन्ने धार्मिक भावसँग यो पूर्णिमा जोडिएको छ। यसलाई दार्शनिक रूपमा पढ्दा जागरण केवल रातभर नसुत्नु होइन। जागरण भनेको चेतनशील हुनु हो—आफ्नो जीवन, कर्तव्य, सम्बन्ध र सामाजिक उत्तरदायित्वप्रति सजग हुनु। घटस्थापनामा अँध्यारोभित्र रोपिएको बीउ पूर्णिमासम्म आइपुग्दा उज्यालोको प्रतीकात्मक यात्रामा परिणत हुन्छ।
आरम्भमा सम्भावना थियो, बीचमा साधना थियो, दशमीमा विजय थियो र अन्त्यमा जागरण छ।
यही दशैंको सम्पूर्ण चक्रको सुन्दर दार्शनिक संरचना हो। लक्ष्मीको आराधनाले समृद्धिको कामना गर्छ। तर समृद्धि धनसञ्चयमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। ज्ञान, स्वास्थ्य, श्रम, सद्भाव, सामाजिक सुरक्षा र सन्तुलित जीवन पनि समृद्धिकै आधार हुन्।
धन कमाएर सम्बन्ध गुमाउने मानिस कति समृद्ध हुन्छ? ठूलो घर बनाएर प्रकृतिको विनाश गर्ने समाज कति सम्पन्न हुन्छ? आर्थिक प्रगति हासिल गरेर सामाजिक विश्वास गुमाउने राष्ट्र कति सफल हुन्छ? कोजाग्रत पूर्णिमाको जागरणले यी प्रश्नमाथि विचार गर्ने अवसर दिन्छ।
दशैंको सामाजिक अर्थ : समावेशिता, अर्थतन्त्र र बदलिँदो संस्कृति
दशैं नेपाली समाजमा व्यापक रूपमा मनाइने पर्व भए पनि यसको धार्मिक तथा सांस्कृतिक अभ्यास सबै समुदायमा समान छैन। विभिन्न जातीय, भाषिक, क्षेत्रीय र धार्मिक समुदायका आफ्नै परम्परा छन्। दशैं मनाउने समुदायभित्र पनि टीकाको रंग, पूजा विधि, खानपान र अनुष्ठानमा विविधता पाइन्छ। त्यसैले दशैंलाई नेपाली सांस्कृतिक जीवनको महत्त्वपूर्ण पर्वका रूपमा सम्मान गर्दा यसको विविधतालाई पनि स्वीकार गर्नुपर्छ।
सांस्कृतिक एकताको अर्थ सबैले एउटै विधि अपनाउनु होइन; फरक आस्था र अभ्यासबीच सम्मान कायम गर्नु हो। अर्कोतर्फ दशैंले अर्थतन्त्रलाई पनि चलायमान बनाउँछ। कृषि उत्पादन, व्यापार, यातायात, पर्यटन, कपडा, खाद्यान्न र साना व्यवसायमा आर्थिक गतिविधि बढ्छ। परिवारभित्र उपहार र दक्षिणाको आदानप्रदान हुन्छ।
तर चाडको नाममा अनावश्यक खर्च, ऋण र सामाजिक प्रतिस्पर्धा बढ्नु चिन्ताको विषय हो।
दशैंको खुसीलाई खर्चको आकारसँग तुलना गर्नु आवश्यक छैन। ठूलो भोजभन्दा आत्मीय भेटघाट अर्थपूर्ण हुन सक्छ। महँगो उपहारभन्दा वृद्ध आमाबुबासँग बिताइएको समय मूल्यवान् हुन सक्छ।
त्यसैगरी चाड मनाउने नाममा वातावरणीय प्रदूषण, खाद्यान्नको अपव्यय र असुरक्षित यात्रालाई सामान्य मान्न सकिँदैन। प्रकृतिको सम्मानबाट सुरु भएको पर्वलाई प्रकृतिप्रति जिम्मेवार व्यवहारसँग जोड्नु आजको आवश्यकता हो।
दशैंको परिवर्तित भूगोल : स्थानबाट स्मृतिसम्म
दशैंको भूगोल नक्सामा कोरिएका सीमारेखाले मात्र बुझिँदैन; यो मानिसको मनमा बसेको स्थानबोध (Sense of Place) बाट बुझिन्छ। मानिस जहाँ जन्मिन्छ, हुर्किन्छ, पहिलोपटक माटोमा नाङ्गा खुट्टा टेक्छ, जहाँ आमाको आवाज सुनिन्छ, जहाँ हजुरबा–हजुरआमाका कथा सुन्दै बाल्यकाल बिताउँछ—त्यो ठाउँ क्रमशः एउटा भौगोलिक स्थानबाट भावनात्मक ‘घर’ मा रूपान्तरित हुन्छ। त्यसैले दशैंमा मानिस गाउँ फर्किँदा ऊ केवल एउटा स्थानमा फर्किरहेको हुँदैन; ऊ आफ्नै स्मृति, पहिचान र अस्तित्वको एउटा अंशतिर फर्किरहेको हुन्छ।
कुनै समय दशैंको केन्द्र गाउँ थियो। घरको आँगन, धुरीमाथिको धुवाँ, गोठ, खेतका गरा, पँधेरो, चौतारो र कुलदेवताको थानले दशैंको सामाजिक भूगोल निर्माण गर्थे। स्थान केवल बसोबासको भौतिक आधार थिएन; त्यो सम्बन्ध, संस्कार र सामूहिक स्मृतिको भण्डार थियो। तर अहिले त्यो भूगोल तीव्र रूपमा बदलिएको छ। शिक्षा, रोजगारी, शहरीकरण र वैदेशिक प्रवासनले मानिसलाई जन्मस्थानबाट टाढा पुर्‍याएको छ। कुनै समय गाउँबाट बजारसम्मको यात्रा नै दूरी थियो; आज दशैंमा काठमाडौं, पोखरा वा चितवनबाट गाउँ फर्किनु मात्र होइन, कतार, मलेसिया, जापान, कोरिया, अमेरिका, बेलायत वा अस्ट्रेलियाबाट नेपाल फर्किनु पनि ‘घर फर्किनु’ बनेको छ। यसरी दशैंको भूगोल स्थानीय सीमाबाट विश्वव्यापी भएको छ।
तर भौतिक दूरी बढ्दैमा स्थानबोध हराउँदैन। बरु कहिलेकाहीँ दूरीले स्थानको भावनात्मक अर्थ अझ गहिरो बनाउँछ। विदेशको कुनै अपार्टमेन्टमा बसेर गाउँको आँगन सम्झिने मानिसका लागि त्यो आँगन अब केवल एउटा भौगोलिक निर्देशांक होइन; त्यो स्मृतिको भूगोल हो। भिडियो कलमा निधारमा टीका नलागे पनि आमाको अनुहारमा देखिएको स्नेहले हजारौं किलोमिटरको दूरीलाई केही क्षणका लागि मेटिदिन्छ। यस अर्थमा डिजिटल प्रविधिले दशैंको भूगोललाई नष्ट गरेको छैन; यसले त्यसलाई भौतिक स्थानबाट डिजिटल–भावनात्मक स्थानमा विस्तार गरेको छ।
आज धेरै गाउँमा दशैंका पुराना घर केही दिनका लागि मात्र खुल्छन्। वर्षभरि सुनसान रहने आँगनमा मानिसको आवाज फर्किन्छ, बन्द झ्यालहरू खुल्छन्, पुरानो चौतारो फेरि भेटघाटको केन्द्र बन्छ। यसले देखाउँछ—स्थान केवल मानिसको स्थायी उपस्थितिले मात्र निर्माण हुँदैन; स्मृति, प्रतीक्षा र पुनरागमनले पनि स्थानलाई जीवित राख्छ। दशैंमा गाउँ फर्किनु त्यसैले जनसंख्याको अस्थायी पुनर्संयोजन मात्र होइन, स्थानसँगको सम्बन्धको पुनःप्रमाणीकरण पनि हो।
दशैंको परिवर्तित भूगोलले एउटा गहिरो दार्शनिक प्रश्न पनि उठाउँछ घर कहाँ छ? जन्मिएको ठाउँमा, बसिरहेको ठाउँमा, परिवार रहेको ठाउँमा कि स्मृतिमा? आधुनिक प्रवासनले मानिसलाई एकभन्दा बढी स्थानसँग जोडेको छ। एउटा व्यक्ति रोजगारीका कारण विदेशमा बस्न सक्छ, छोराछोरी काठमाडौंमा हुर्किन सक्छन् र उसको मन भने अझै पहाडको एउटा सानो गाउँको घरमा अडिएको हुन सक्छ। त्यसैले आधुनिक नेपालीको ‘घर’ एउटै भौगोलिक बिन्दु होइन; त्यो धेरै स्थान, सम्बन्ध र स्मृतिले बनेको बहुस्तरीय भावनात्मक भूगोल हो।
यही अर्थमा दशैं स्थानको पुनःआविष्कार गर्ने पर्व हो। वर्षभरि आर्थिक अवसरले मानिसलाई जहाँ पुर्‍याए पनि दशैंले उसलाई फेरि सोध्छ—‘तिमी कहाँका हौ?’ यसको उत्तर नागरिकताको प्रमाणपत्रमा भन्दा गहिरो हुन्छ। त्यो उत्तर कुनै आँगन, कुनै पहाड, कुनै नदी, कुनै पँधेरो, कुनै देवस्थल, कुनै आमाको आवाज वा कुनै पुरानो बाटोसँग जोडिएको हुन सक्छ।
दशैंको परिवर्तित भूगोल त्यसैले मानिसको बसाइँसराइको कथा मात्र होइन; मानिस जहाँ गए पनि आफ्नो स्थानबोध बोकेर हिँड्छ भन्ने सत्यको कथा हो। भौतिक घर परिवर्तन हुन सक्छ, गाउँ सुनसान हुन सक्छ, आँगनमा घाँस उम्रिन सक्छ; तर स्मृतिमा बसेको स्थान हराउँदैन। बरु दूरी, समय र प्रविधिले त्यसलाई नयाँ अर्थ दिन्छन्। यही कारण दशैंमा घर फर्किने यात्रा वास्तवमा बाहिरबाट भित्रतिरको यात्रा हो स्थानमा फर्किने बहानामा आफ्नै पहिचान, स्मृति र सम्बन्धतिर फर्किने यात्रा।

अबको बाटो : परम्पराको पुनरावृत्ति सँगै, अर्थको पुनर्जागरण
दशैंलाई आधुनिक बनाउने नाममा यसको सांस्कृतिक आधार त्याग्नु आवश्यक छैन। त्यस्तै, परम्पराको संरक्षण गर्ने नाममा त्यसका सबै अभ्यासलाई प्रश्नभन्दा माथि राख्नु पनि उचित हुँदैन।
संस्कृति जीवित रहनु भनेको प्रत्येक पुस्ताले त्यसलाई आफ्नो समयका आवश्यकतासँग संवाद गराउनु हो।
आजको दशैंले देवी आराधनालाई महिला सम्मानसँग, जमरालाई कृषि तथा वातावरण संरक्षणसँग, औजारपूजालाई श्रमको गरिमासँग, टीकालाई पारिवारिक सद्भावसँग र विजयादशमीलाई नैतिक आचरणसँग जोड्न सक्छ। यसरी हेर्दा दशैं धार्मिक अनुष्ठानबाट सामाजिक उत्तरदायित्वतर्फ विस्तार हुन्छ।
घटस्थापनामा रोपिएको जमरा केवल दशमीको टीकाका लागि होइन; त्यो जीवनको सम्भावनाको प्रतीक हो। देवीको पूजा केवल वरदान माग्ने प्रक्रिया होइन; शक्ति र जिम्मेवारीबीचको सम्बन्ध सम्झने अवसर हो। विजयादशमी केवल पौराणिक विजयको स्मरण होइन; आफ्नै कमजोरीमाथि विजय प्राप्त गर्ने प्रेरणा हो।
दशैंको पूर्ण चक्रले अन्ततः मानिसलाई बाहिरी संसारबाट आफ्नै अन्तरात्मातर्फ फर्काउँछ। हामी वर्षभरि जीविकोपार्जनका लागि घरबाट टाढा जान्छौं। दशैंमा घर फर्किन्छौं। तर घर फर्किनुभन्दा पनि ठूलो कुरा आफ्ना मूल्य, सम्बन्ध र जिम्मेवारीतर्फ फर्किनु हो।
यस वर्ष दशैं मनाउँदा एउटा बिग्रिएको सम्बन्ध सुधार्न सकियोस्। एउटा अभावग्रस्त परिवारको खुसीमा योगदान दिन सकियोस्। महिलाको सम्मान व्यवहारमा उतार्न सकियोस्। प्रकृतिप्रति एउटा जिम्मेवार काम गर्न सकियोस्। आफ्नै एउटा नकारात्मक बानी परिवर्तन गर्न सकियोस्।
त्यसो हुन सके दशैंको विजय केवल धार्मिक आख्यानमा सीमित रहने छैन; त्यो हाम्रो जीवनमा प्रकट हुनेछ। घटस्थापनाको अँध्यारोमा रोपिएको बीउले जसरी जमराको रूप लिन्छ, त्यसरी नै मानिसभित्रको चेतनाले सद्भाव, संयम र जिम्मेवारीको रूप लिन सकोस्।
दशैंको सबैभन्दा गहिरो सन्देश सायद यही हो—देवीको शक्ति बाहिर खोज्नुअघि आफूभित्र जागृत गरौं; विजय अरूमाथि प्राप्त गर्नुअघि आफ्नै अहंकारमाथि प्राप्त गरौं। त्यसपछि मात्र घटस्थापनादेखि कोजाग्रत पूर्णिमासम्मको यात्रा कर्मकाण्डको पुनरावृत्ति नभई जीवनको पुनर्जागरण बन्न सक्छ।