तिहार: प्रकृति र आत्मबोधको सांस्कृतिक एवं दार्शनिक चक्र

तिहार: प्रकृति र आत्मबोधको सांस्कृतिक एवं दार्शनिक चक्र

नेपाली समाजको एउटा यस्तो सांस्कृतिक उत्सव हो, जसले धर्म, दर्शन, प्रकृति, परिवार, अर्थव्यवस्था र सामुदायिक जीवनलाई एउटै सांस्कृतिक सूत्रमा बाँधेको छ। सामान्यतः पाँच दिनको दीपावली वा यमपञ्चकका रूपमा परिचित तिहारलाई केवल दीप प्रज्वलन, फूलमाला, मिठाइ, टीका र मनोरञ्जनको पर्वका रूपमा बुझ्नु यसको व्यापक सामाजिक तथा दार्शनिक अर्थलाई साँघुरो बनाउनु हो। वास्तवमा तिहार जीवन र मृत्यु, मानिस र प्रकृति, श्रम र समृद्धि, शरीर र आत्मा तथा दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको सम्बन्धलाई एउटै जीवनदर्शनमा अभिव्यक्त गर्ने नेपाली सभ्यताको अनुपम सांस्कृतिक अभ्यास हो।

तिहारको मूल दार्शनिक भावलाई उपनिषद्को प्रसिद्ध शान्तिमन्त्रले सुन्दर ढङ्गले अभिव्यक्त गर्छ—

असतो मा सद्गमय।
तमसो मा ज्योतिर्गमय।
मृत्योर्मा अमृतं गमय॥ (बृहदारण्यक उपनिषद्, १.३.२८)

अर्थात्, असत्यबाट सत्यतर्फ, अन्धकारबाट प्रकाशतर्फ र मृत्युबाट अमरताको अनुभूतितर्फ लैजाऊ। यो मन्त्र तिहारको सम्पूर्ण सांस्कृतिक यात्रासँग दार्शनिक रूपमा जोडिन्छ। काग तिहारमा मृत्यु र अनिश्चितताको स्मरण, कुकुर तिहारमा निष्ठा र सुरक्षाको सम्मान, गाई तथा लक्ष्मीपूजामा पोषण र समृद्धिको आराधना, गोवर्धन पूजा तथा म्हःपूजामा प्रकृति र आत्मस्वरूपको सम्मान र भाइटीकामा सम्बन्धको निरन्तरता अभिव्यक्त हुन्छ। यसरी तिहारका प्रत्येक दिनले जीवनको एउटा पृथक् पक्षलाई उजागर गर्दै समग्र जीवनदर्शन निर्माण गर्छ।

यमपञ्चकको पौराणिक आख्यान : मृत्यु र आत्मीयताको सेतु

तिहारको सांस्कृतिक संरचनाको केन्द्रमा यमराज र उनकी बहिनी यमुनाको पौराणिक सम्बन्ध रहेको छ। हिन्दू धार्मिक परम्परामा यमराजलाई मृत्युका अधिपति, धर्मका संरक्षक तथा कर्मअनुसार जीवात्माको न्याय गर्ने देवताका रूपमा चित्रण गरिएको छ। यमुना सूर्यकी पुत्री तथा यमराजकी बहिनी हुन्। यी दाजुबहिनीको सम्बन्धले तिहारलाई विशेष धार्मिक र भावनात्मक अर्थ प्रदान गरेको छ।

पौराणिक आख्यानअनुसार यमुनाले आफ्ना दाजु यमराजलाई लामो समयदेखि आफ्नो घरमा आतिथ्य ग्रहण गर्न आउन आग्रह गरिरहेकी थिइन्। तर मृत्युलोकको कार्यभारमा व्यस्त यमराजले बहिनीको निमन्त्रणालाई समय दिन सकेका थिएनन्। अन्ततः यमुनाको निरन्तर आग्रह स्वीकार गरी यमराज कार्तिक शुक्ल द्वितीयाका दिन उनको घर पुगे। बहिनी यमुनाले दाजुलाई हर्षोल्लासपूर्वक स्वागत गरिन्, स्नान गराइन्, पूजा–अर्चना गरिन्, माला पहिर्‍याइन्, निधारमा सप्तरङ्गी टीका लगाइदिइन् र स्वादिष्ट भोजनद्वारा आतिथ्य सत्कार गरिन्।

बहिनीको निःस्वार्थ प्रेम, श्रद्धा र आतिथ्यबाट प्रसन्न भएका यमराजले उनलाई वरदान माग्न आग्रह गरे। यमुनाले प्रत्येक वर्ष यसै दिन दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीच भेटघाट, पूजा, टीका र आत्मीयताको परम्परा स्थापित होस् तथा यस विधिपूर्वक टीका ग्रहण गर्ने दाजुभाइको कल्याण होस् भन्ने कामना गरिन्। यमराजले उनको इच्छा स्वीकार गर्दै यस दिन बहिनीको आतिथ्य ग्रहण गर्ने र टीका लगाउने दाजुभाइको सुख, समृद्धि तथा दीर्घायुको कामना पूरा हुने आशीर्वाद दिएको धार्मिक विश्वास छ।

यस आख्यानसँग सम्बन्धित यमद्वितीया व्रतको चर्चा स्कन्दपुराणको वैष्णवखण्डअन्तर्गत कार्तिकमास माहात्म्य तथा भविष्यपुराण सम्बन्धी धार्मिक परम्परामा पाइन्छ। यस प्रसङ्गले भाइटीकालाई केवल पारिवारिक रीतिरिवाज नभई मृत्युको अधिपतिसमेत पारिवारिक प्रेम, आतिथ्य र आत्मीयताको सम्बन्धमा जोडिने सांस्कृतिक प्रतीकका रूपमा स्थापित गर्छ। यमराज र यमुनाको आख्यानका विभिन्न लोकपरम्परागत रूप पाइए पनि यसको मूल सन्देश दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको प्रेम, सम्मान, शुभेच्छा र सम्बन्धको निरन्तरता हो।

यस कथाको दार्शनिक महत्त्व अझ गहिरो छ। मृत्युका अधिपति यमराज र जीवनदायिनी नदी यमुनाको सम्बन्धले जीवन र मृत्युबीचको अन्तर्सम्बन्धलाई प्रतीकात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्छ। मृत्यु जीवनको अन्तिम सत्य भए पनि प्रेम, स्मृति, सम्बन्ध र मानवीय आत्मीयताले जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउँछन्। यमराजको आगमनलाई मृत्युको कठोरताबाट आत्मीयताको कोमलतातर्फको सांकेतिक यात्राका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ। यसरी भाइटीका मृत्युको भयलाई मात्र होइन, जीवनप्रतिको सम्मान र सम्बन्धको अमरतालाई पनि अभिव्यक्त गर्ने पर्व हो।

यही पौराणिक आख्यानका आधारमा तिहारलाई यमपञ्चक भनिएको हो। पाँच दिनको धार्मिक अनुष्ठानमा यमराजको स्मरणसँगै प्रकृति, पशुपक्षी, धन, शरीर र पारिवारिक सम्बन्धको पूजा गरिन्छ। त्यसैले यमपञ्चकको पाँचदिने चक्रलाई यमराज र यमुनाको भेटघाटमा सीमित गर्नु हुँदैन; यो जीवनका विभिन्न सम्बन्ध र उत्तरदायित्वको क्रमिक सांस्कृतिक अभिव्यक्ति हो।

काग तिहार : मृत्युको स्मरण र प्रकृतिको सन्देश

तिहारको पहिलो दिन काग तिहारबाट यमपञ्चकको आरम्भ हुन्छ। हिन्दू धार्मिक तथा लोकविश्वासमा कागलाई यमराजको सन्देशवाहक मानिन्छ। कागको आवाजलाई शुभाशुभ समाचारसँग जोड्ने परम्परा पनि प्रचलित छ। यस दिन कागलाई खाना खुवाउने र पूजा गर्ने चलन छ।

यसको दार्शनिक अर्थ मृत्यु, अनिश्चितता र जीवनको क्षणभङ्गुरताको बोधसँग सम्बन्धित छ। मानिसले जीवनको अन्तिम सत्यलाई बिर्सेर अहङ्कार, सम्पत्ति र शक्तिको सञ्चयमा मात्र जीवन व्यतीत गर्नु उचित हुँदैन। मृत्युको स्मरणले जीवनलाई अझ जिम्मेवार, नैतिक र अर्थपूर्ण बनाउन प्रेरित गर्छ।

पारिस्थितिक दृष्टिले काग प्राकृतिक वातावरणको महत्त्वपूर्ण अङ्ग हो। यसले फोहोर व्यवस्थापन, जैविक पदार्थको विघटन तथा खाद्य शृङ्खलामा योगदान पुर्‍याउँछ। कागको पूजा गर्नु मानिसले आफ्नो उपयोगिताका आधारमा मात्र जीवको मूल्याङ्कन गर्नु हुँदैन भन्ने सन्देश पनि हो। प्रकृतिमा प्रत्येक जीवको अस्तित्व र भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

कुकुर तिहार : निष्ठा, सुरक्षा र सहअस्तित्व

दोस्रो दिन कुकुर तिहार मनाइन्छ। हिन्दू पौराणिक परम्परामा कुकुरलाई यमराजको द्वारपाल तथा संरक्षकका रूपमा लिइन्छ। महाभारतको महाप्रस्थानिक पर्वमा युधिष्ठिरले स्वर्गारोहणका क्रममा आफ्नो साथमा रहेको कुकुरलाई त्याग्न अस्वीकार गरेको प्रसङ्गले पनि मानव र कुकुरबीचको निष्ठापूर्ण सम्बन्धलाई विशेष अर्थ प्रदान गर्छ।

कुकुरलाई माला, टीका र मीठो भोजन अर्पण गर्नु केवल धार्मिक कर्मकाण्ड होइन, निःस्वार्थ प्रेम, सुरक्षा, विश्वास र वफादारीप्रतिको कृतज्ञता हो। मानिसको सभ्यतागत विकासमा कुकुरले सुरक्षा, सिकार, उद्धार र सहयात्रामा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको छ।

यस दिनको सामाजिक दर्शन अझ व्यापक छ। मानव समाजले आफूभन्दा कमजोर वा निर्भर जीवप्रति करुणा र उत्तरदायित्व देखाउनुपर्छ। घरपालुवा मात्र होइन, सडकमा आश्रयविहीन कुकुरको संरक्षण गर्नु पनि कुकुर तिहारको वास्तविक मर्म हो।

गाई तिहार तथा लक्ष्मीपूजा : पोषण, अर्थतन्त्र र समृद्धिको दर्शन

तेस्रो दिन बिहान गाई तिहार र साँझ लक्ष्मीपूजा मनाइन्छ। हिन्दू धार्मिक मान्यतामा गाईलाई मातृस्वरूप, पोषण र समृद्धिको प्रतीक मानिन्छ। नेपाली कृषि सभ्यतामा गाईले दूध, गोबर, कृषि प्रणाली र ग्रामीण जीविकोपार्जनमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँदै आएको छ। त्यसैले गाईको पूजा प्रकृति, कृषि र जीविकाको आधारप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने सांस्कृतिक माध्यम पनि हो।

यसै दिन साँझ धन, ऐश्वर्य, वैभव र समृद्धिकी देवी लक्ष्मीको पूजा गरिन्छ। घरआँगन सफा गर्ने, दीप प्रज्वलन गर्ने, फूलमालाले सजाउने, रङ्गोली बनाउने तथा मूलढोकादेखि पूजास्थलसम्म लक्ष्मीका पाइला निर्माण गर्ने परम्परा छ। यसको धार्मिक उद्देश्य घरमा लक्ष्मीको आगमन र समृद्धिको कामना गर्नु हो।

तर लक्ष्मीको अवधारणालाई केवल मुद्रा, सुन, चाँदी र भौतिक सम्पत्तिमा सीमित गर्नु उचित हुँदैन। समृद्धि उत्पादन, श्रम, ज्ञान, स्वास्थ्य, सदाचार, सामाजिक न्याय र सन्तुष्टिसँग पनि सम्बन्धित छ। धनको सञ्चयभन्दा यसको विवेकपूर्ण र न्यायोचित उपयोग महत्त्वपूर्ण हुन्छ। घरमा दीप बाल्नुका साथै मनमा ज्ञान, विवेक र सद्भावको दीप प्रज्वलन गर्नु नै लक्ष्मीपूजाको गहिरो दार्शनिक सन्देश हो। 

गोवर्धन पूजा, गोरु तिहार र म्हःपूजा : प्रकृति, श्रम र आत्मस्वरूपको सम्मान

चौथो दिन गोवर्धन पूजा तथा गोरु तिहार मनाइन्छ। यसै दिन नेवार समुदायमा म्हःपूजा र नेपाल संवत्को नयाँ वर्षसमेत विशेष महत्त्वका साथ मनाइन्छ। एउटै तिथिमा अभिव्यक्त हुने यी सांस्कृतिक अभ्यासले प्रकृति, कृषि श्रम, मानव शरीर र आत्मसम्मानका विविध पक्षलाई उजागर गर्छन्।

गोवर्धन पूजाको पौराणिक आधार श्रीमद्भागवत महापुराण को दशम स्कन्ध, विशेषतः अध्याय २४–२७ मा वर्णित श्रीकृष्ण र गोवर्धन पर्वतसम्बन्धी आख्यानमा पाइन्छ। व्रजवासीहरूलाई इन्द्रपूजाको सट्टा आफ्नो जीवन र जीविकाको आधार बनेको गोवर्धन पर्वत, गाईवस्तु र प्रकृतिप्रति कृतज्ञ हुन श्रीकृष्णले प्रेरित गरेको प्रसङ्ग यसमा वर्णित छ। इन्द्रको प्रकोपबाट व्रजवासीलाई बचाउन श्रीकृष्णले गोवर्धन पर्वत उठाएको कथा यसै प्रसङ्गको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।

यस आख्यानलाई धार्मिक चमत्कारका रूपमा मात्र नभई प्रकृतिको महत्त्व, स्थानीय स्रोतको संरक्षण र पारिस्थितिक निर्भरताको दर्शनका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ। मानव जीवन प्रकृतिभन्दा पृथक् वा स्वतन्त्र छैन। पर्वत, वन, जल, माटो, पशुपक्षी र जैविक विविधताले नै जीवन र जीविकाको आधार निर्माण गर्छन्।

नेपाली कृषि समाजमा गोरु खेत जोत्ने, अन्न उत्पादन गर्ने र ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई गतिशील बनाउने प्रमुख श्रमसहयोगी रहँदै आएको छ। गोरुको पूजा गर्नु कृषि श्रम, उत्पादन प्रणाली र मानव–पशु सहकार्यप्रतिको सम्मान हो। आधुनिक यान्त्रिकीकरणले कृषि प्रणाली परिवर्तन गरे पनि कृषि श्रम र उत्पादनको सामाजिक महत्त्व समाप्त भएको छैन।

यसै दिन नेवार समुदायले म्हःपूजा गर्छ। ‘म्हः’ अर्थात् शरीरको पूजा गर्ने यस परम्पराले मानिसलाई आफ्नै अस्तित्व, शरीर र चेतनाप्रति सम्मान गर्न सिकाउँछ। मानव शरीर केवल भौतिक संरचना होइन; ज्ञान, अनुभूति, कर्म र आध्यात्मिक चेतनाको आधार पनि हो। आत्मशुद्धि, आत्मसम्मान र आत्मबोधको यो अभ्यासले मानिसलाई बाह्य संसारको आराधनासँगै आफ्नो आन्तरिक अस्तित्वको मूल्य पहिचान गर्न प्रेरित गर्छ।

यस अर्थमा गोवर्धन पूजा प्रकृतिको सम्मान हो, गोरु तिहार श्रमको सम्मान हो र म्हःपूजा आत्मस्वरूपको सम्मान हो। यी तीनवटै अभ्यासले मानव अस्तित्वका आधारभूत सम्बन्धलाई एकसाथ उजागर गर्छन्।

भाइटीका : यमराज र यमुनाको सम्बन्धबाट सामाजिक आत्मीयताको विस्तार

तिहारको पाँचौँ तथा अन्तिम दिन भाइटीका हो। यस दिन यमराज र यमुनाको पौराणिक आख्यानले व्यावहारिक तथा सांस्कृतिक स्वरूप प्राप्त गर्छ। दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई सप्तरङ्गी टीका लगाउने, मखमली तथा सयपत्रीको माला पहिर्‍याउने, मिठाई र परिकार खुवाउने तथा दीर्घायु, सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गर्ने परम्परा छ। दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीलाई उपहार दिने र उनीहरूको सुख, सुरक्षा तथा सम्मानप्रति प्रतिबद्धता व्यक्त गर्ने चलन छ।

भाइटीकाको विशेषता यसको पारस्परिकतामा निहित छ। यसले दाजुभाइको दीर्घायुको कामनासँगै दिदीबहिनीको प्रेम, त्याग र आत्मीयताको सम्मान गर्छ। यमराज र यमुनाको कथामा दाजुले बहिनीको आतिथ्य स्वीकार गर्नु र बहिनीले दाजुको कल्याणको कामना गर्नु दुवै पक्षको भावनात्मक सम्बन्धको प्रतीक हो।

तर समकालीन समाजमा भाइटीकाको दर्शनलाई लैङ्गिक समानताको दृष्टिकोणबाट समेत पुनर्व्याख्या गर्न आवश्यक छ। दिदीबहिनीको भूमिका केवल दाजुभाइको दीर्घायु र सुरक्षाको कामना गर्नेमा सीमित हुनु हुँदैन। उनीहरूको शिक्षा, स्वतन्त्रता, आर्थिक आत्मनिर्भरता, निर्णय क्षमता र समान अधिकारको सम्मान गर्नु पनि भाइटीकाको सामाजिक मर्म हुनुपर्छ। त्यस्तै, दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीप्रति माया र संरक्षणको भावना मात्र होइन, समानता र पारस्परिक सम्मानको व्यवहार प्रस्तुत गर्नुपर्छ।

यसरी भाइटीका रक्तसम्बन्धको उत्सव मात्र होइन, भावनात्मक सुरक्षा, पारिवारिक उत्तरदायित्व र सामाजिक एकताको पुनर्स्थापना गर्ने अवसर पनि हो।

देउसी–भैलो : लोकसंस्कृति, सामूहिकता र सामाजिक एकताको उत्सव

तिहारको पाँचदिने धार्मिक अनुष्ठानसँगै देउसी–भैलो यसको जीवन्त लोकसांस्कृतिक अभिव्यक्ति हो। गीत, सङ्गीत, नृत्य, हास्य, व्यङ्ग्य र आशीर्वादको माध्यमबाट समुदायलाई जोड्ने यो परम्पराले नेपाली समाजको सामूहिक सांस्कृतिक चेतनालाई जीवन्त बनाएको छ।

देउसी–भैलो केवल मनोरञ्जन वा दक्षिणा सङ्कलन गर्ने अभ्यास होइन। यो पुस्तान्तरण हुँदै आएको मौखिक संस्कृति, स्थानीय भाषा, लोकसङ्गीत, सामूहिक सहभागिता र सामाजिक अन्तरक्रियाको महत्त्वपूर्ण माध्यम हो। घरघरमा पुगेर शुभकामना व्यक्त गर्ने, घरधनीले स्वागत तथा सत्कार गर्ने र सामूहिक रूपमा खुसी साटासाट गर्ने अभ्यासले सामाजिक सम्बन्धलाई नवीकरण गर्छ।

यसले तिहारको धार्मिक पक्षलाई सामाजिक जीवनसँग जोड्छ। परिवारको निजी उत्सवलाई समुदायको सार्वजनिक उत्सवमा रूपान्तरण गर्छ। तथापि देउसी–भैलोलाई अनावश्यक आर्थिक प्रतिस्पर्धा, ध्वनि प्रदूषण र देखावटी खर्चबाट मुक्त राख्दै यसको मौलिकता र सांस्कृतिक गरिमा संरक्षण गर्न आवश्यक छ।

परिवर्तित समय र भूगोलमा तिहार : स्थानबोध, सांस्कृतिक आत्मीयता र भू–कालिक रूपान्तरण

तिहार केवल निश्चित तिथिमा दोहोरिने धार्मिक उत्सव होइन, यो समय र स्थानसँगै निरन्तर पुनर्निर्माण हुँदै जाने जीवित सांस्कृतिक भूगोल हो। यसको मौलिकता पौराणिक आख्यान, धार्मिक आस्था र सामाजिक सम्बन्धमा आधारित भए पनि यसको अभ्यास, स्वरूप र अर्थ समाजको बदलिँदो भूगोल, जनसङ्ख्याको गतिशीलता, सहरीकरण, प्रविधि र जीवनशैलीसँगै रूपान्तरित हुँदै आएको छ। यस अर्थमा तिहारलाई एउटा सांस्कृतिक पर्वका साथै स्थान (Place), समय (Time) र मानवीय अनुभूति (Human Experience) बीचको अन्तरसम्बन्धका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।

भौगोलिक दृष्टिले तिहारको अनुभूति स्थानविशेषसँग गहिरो रूपमा जोडिएको हुन्छ। पहाडी गाउँका घरआँगनमा सयपत्री र मखमली फूल, देउसी–भैलोको सामूहिक स्वर, ग्रामीण परिवेशमा गोरुको पूजा तथा सामुदायिक भेटघाटले तिहारलाई विशिष्ट स्थानिक पहिचान प्रदान गर्छन्। तर काठमाडौंजस्ता महानगरीय क्षेत्रमा विद्युत् सजावट, अपार्टमेन्ट संस्कृति, व्यावसायिक किनमेल र डिजिटल शुभकामनाले यसको भौतिक तथा सामाजिक स्वरूप परिवर्तन गरिरहेका छन्। तराईका बस्ती, हिमाली समुदाय र नेवार सांस्कृतिक भूगोलमा पनि तिहारका अभ्यास र अर्थमा आ–आफ्नै स्थानिक विशिष्टता पाइन्छ। यसले तिहारको सांस्कृतिक एकरूपताभन्दा भौगोलिक विविधता र स्थानीय पहिचानको महत्त्व देखाउँछ।

स्थानप्रतिको आत्मीयता (Place Attachment) र स्थानबोध (Sense of Place) का दृष्टिले तिहारले मानिसलाई आफ्नो जन्मस्थान, परिवार, घरआँगन र सामुदायिक स्मृतिसँग जोड्छ। वैदेशिक रोजगारी, आन्तरिक बसाइँसराइ र सहरीकरणका कारण भौगोलिक रूपमा टाढिएका मानिसहरू पनि तिहारका माध्यमबाट आफ्नो मूल स्थानसँग भावनात्मक सम्बन्ध पुनःस्थापित गर्छन्। गाउँको घरमा प्रज्वलित दीप, आमाको हातको टीका, देउसी–भैलोको धुन र मखमली फूलको माला केवल सांस्कृतिक वस्तु होइनन्; ती स्थानिक स्मृति, पहिचान र आत्मीयताका प्रतीक हुन्। यसरी भौतिक दूरी बढे पनि सांस्कृतिक स्थानबोधले मानिसलाई आफ्नो मूल भूगोलसँग जोडिराख्छ।

समयगत गतिशीलताले पनि तिहारको स्वरूपमा परिवर्तन ल्याएको छ। परम्परागत रूपमा कृषि चक्र, ऋतु परिवर्तन र सामुदायिक जीवनसँग सम्बन्धित तिहार आज विश्वव्यापी श्रम बजार, डिजिटल सञ्चार र उपभोक्तावादी अर्थतन्त्रसँग अन्तरसम्बन्धित भएको छ। सामाजिक सञ्जाल, भिडियो कल र डिजिटल माध्यमले टाढा रहेका दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीच भाइटीकाको आत्मीयता कायम राख्न नयाँ सम्भावना सिर्जना गरेका छन्। तर यही परिवर्तनले सामूहिक सहभागिता, स्थानीय लोकसंस्कृति र पुस्तान्तरणको परम्परालाई चुनौतीसमेत दिएको छ।

अतः तिहारको बदलिँदो भूगोललाई सांस्कृतिक क्षयका रूपमा मात्र होइन, स्थानिक पुनर्संरचना र सांस्कृतिक अनुकूलनका रूपमा बुझ्नुपर्छ। यसको मौलिकता कुनै निश्चित भौतिक स्थान वा स्थिर परम्परामा मात्र सीमित छैन; यो स्मृति, अनुभूति, सम्बन्ध र सामूहिक पहिचानमा जीवित छ। तिहारको भविष्य परम्परा र आधुनिकताबीचको सन्तुलन, स्थानीय सांस्कृतिक विविधताको संरक्षण तथा पर्यावरणमैत्री उत्सव संस्कृतिको विकासमा निर्भर रहनेछ।

अन्ततः भूगोल परिवर्तन हुन सक्छ, समय बदलिन सक्छ र उत्सव मनाउने माध्यम रूपान्तरित हुन सक्छन्; तर तिहारको आत्मा मानिस, स्थान, प्रकृति र सम्बन्धबीचको आत्मीयतामा निरन्तर जीवित रहन्छ।

तिहारको समग्र दार्शनिक चक्र : जीवनका सम्बन्धहरूको सांस्कृतिक पुनर्स्थापना

तिहारका पाँच दिनलाई अलग-अलग धार्मिक अनुष्ठानका रूपमा मात्र नभई एउटा समग्र दार्शनिक यात्राका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। यसको प्रारम्भ मृत्युको सन्देशवाहक मानिने कागबाट हुन्छ र अन्त्य जीवनको आत्मीय सम्बन्धका प्रतीक दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीको मिलनमा हुन्छ। यसबीच कुकुर, गाई, लक्ष्मी, गोरु, गोवर्धन र आफ्नै शरीरको पूजा गरिन्छ। यो क्रम आफैँमा मानव अस्तित्वका विविध सम्बन्धको सांस्कृतिक मानचित्र हो।

यसलाई पाँचवटा दार्शनिक आयाममा व्याख्या गर्न सकिन्छ।

पहिलो, अस्तित्वको स्वीकारोक्ति : काग र कुकुरको पूजाले मृत्यु, अनिश्चितता, सुरक्षा र जीवनको क्षणभङ्गुरताको बोध गराउँछ। यसले मानिसलाई आफ्नो सीमितता स्वीकार गर्न र अन्य जीवको अस्तित्वप्रति संवेदनशील हुन सिकाउँछ।

दोस्रो, प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता : गाई, गोरु र गोवर्धनको पूजाले मानिसको अस्तित्व प्रकृति र जैविक प्रणालीमा निर्भर रहेको स्मरण गराउँछ। मानव विकास प्रकृतिमाथिको विजयबाट होइन, प्रकृतिसँगको सहअस्तित्वबाट सम्भव हुन्छ भन्ने सन्देश यसमा निहित छ।

तेस्रो, समृद्धि र नैतिक अर्थव्यवस्था : लक्ष्मीपूजाले धन, श्रम, उत्पादन, स्वच्छता र समृद्धिको सम्बन्ध उजागर गर्छ। वास्तविक समृद्धि व्यक्तिगत सम्पत्तिमा मात्र होइन, सामाजिक कल्याण, आर्थिक न्याय र अवसरको समानतामा पनि निहित हुन्छ।

चौथो, आत्मबोध र आत्मसम्मान : म्हःपूजाले मानिसलाई आफ्नै शरीर, चेतना र अस्तित्वको मूल्य पहिचान गर्न प्रेरित गर्छ। बाह्य संसारको आराधना गर्दा आन्तरिक संसारलाई उपेक्षा गर्नु हुँदैन भन्ने यसको सन्देश हो।

पाँचौँ, सम्बन्ध र सामाजिक उत्तरदायित्व : भाइटीकाले पारिवारिक आत्मीयता, पारस्परिक सम्मान र भावनात्मक सम्बन्धलाई पुनःस्थापित गर्छ। व्यक्तिगत जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउने आधार सामाजिक सम्बन्ध र सामूहिक उत्तरदायित्व पनि हुन् भन्ने यसले देखाउँछ।

यसरी तिहारको चक्र मृत्युको स्मरणबाट सुरु भएर जीवनको उत्सवमा पुग्छ; प्रकृतिको सम्मानबाट आत्मसम्मानसम्म विस्तार हुन्छ र व्यक्तिगत अस्तित्वबाट पारिवारिक तथा सामुदायिक सम्बन्धसम्म फैलिन्छ। यो नै तिहारको व्यापक दार्शनिक संरचना हो।

निष्कर्ष : दीपको उज्यालोभन्दा पर जीवनको उज्यालो

तिहारको सांस्कृतिक महत्त्व यसको धार्मिक आस्था, पौराणिक आख्यान, प्राकृतिक सम्बन्ध, पारिवारिक आत्मीयता र सामाजिक सहअस्तित्वको समन्वयमा निहित छ। यमराज र यमुनाको कथाले मृत्युको कठोरताभित्र पनि प्रेम र आत्मीयताको सम्भावना देखाउँछ। काग र कुकुरको पूजाले जीवप्रतिको करुणा, गाई र गोरुको पूजाले कृषि तथा उत्पादनप्रतिको कृतज्ञता, लक्ष्मीपूजाले समृद्धिको आकाङ्क्षा, गोवर्धन पूजाले प्रकृतिको महत्त्व, म्हःपूजाले आत्मसम्मान र भाइटीकाले सम्बन्धको निरन्तरता स्थापित गर्छन्।

आजको उपभोक्तावादी समाजमा तिहारको मौलिक दर्शनलाई पुनःस्मरण गर्नु झन् आवश्यक भएको छ। पर्वको नाममा अत्यधिक खर्च, प्रतिस्पर्धात्मक प्रदर्शन, आतसबाजीबाट हुने वातावरणीय तथा ध्वनि प्रदूषण र पशुपक्षीमाथिको असंवेदनशील व्यवहारले यसको मूल मर्म कमजोर बनाउनु हुँदैन। पूजा केवल एक दिनको अनुष्ठान नभई वर्षभरि व्यवहारमा प्रकट हुने नैतिक प्रतिबद्धता बन्नुपर्छ। पशुपक्षीको सम्मान गर्दा तिनको संरक्षण, लक्ष्मीपूजा गर्दा श्रम र इमानदारीको सम्मान, म्हःपूजा गर्दा आत्मसम्मान र स्वास्थ्यको महत्त्व तथा भाइटीका मनाउँदा लैङ्गिक समानता र पारस्परिक उत्तरदायित्वलाई जीवनशैलीमा समाहित गर्न सक्नुपर्छ।

तिहारको वास्तविक दर्शन कुनै एउटा धर्म, जाति, समुदाय वा पारिवारिक सम्बन्धमा मात्र सीमित छैन। यसले मानव र प्रकृति, जीव र जीवन, शरीर र आत्मा, सम्पत्ति र सदाचार तथा व्यक्ति र समाजबीचको सम्बन्धलाई एकीकृत गर्छ। यसको पौराणिक आख्यानले जीवनको अर्थ बताउँछ भने यसको लोकपरम्पराले सामाजिक सम्बन्धलाई जीवन्त बनाउँछ।

अन्ततः तिहारले हामीलाई एउटा गहिरो जीवनदर्शन सिकाउँछ,मृत्युको सत्य स्वीकार गरेर जीवनलाई प्रेम गर्न, प्रकृतिबाट प्राप्त उपहारप्रति कृतज्ञ हुन, श्रमबाट समृद्धि सिर्जना गर्न, आफ्नो अस्तित्वको सम्मान गर्न र सम्बन्धलाई स्वार्थभन्दा माथि राख्न। दीप बाल्नु तिहारको परम्परा हो, तर अरूको जीवनमा उज्यालो फैलाउनु यसको दर्शन हो।

बिशाल ज्ञवाली, भूगोलविद्