काठमाडौं । काठमाडौं उपत्यका अन्तर्गत ललीतपुर जिल्लाको पुरानो गांउ बुङ्गमती र खोकनाको बीचमा रहेको सुन्दर जंगलको बिचमा पर्दछ कार्य विनायक मन्दिर । उपत्यकाका चार प्रसिद्ध गणेशमध्ये कार्य विनायक मन्दिर पनि एक हो । १३ सय वर्षभन्दा पुरानो मानिने ललितपुर बुङमतीको कार्यविनायकमा मानवनिर्मित मूर्ति छैन । हात्तीजस्तो प्राकृतिक प्रस्तरलाई नै कार्य विनायकको रूपमा पूजाआजा गर्ने चलन छ । त्यसैको माथि यी गणेशको मन्दिर निर्माण गरिएको हो । नयां कार्य सिद्दिका लागि र अधुरा कार्य पुर्ण रहोस भन्ने कामनाकासाथ श्री कार्य विनायकमा गणेशको पुजा-आराधना गरिन्छ ।
खास त व्यापारीको रक्षक देवताको रूपमा श्री कार्य विनायकमा गणेशलाई मान्ने पुरानो चलन रहेको पाइन्छ । “कार्य विनायक ” (कार्य = काम, विनायक = गणेश) काम गणेश = कामको भलो गर्ने गणेश रुपमा पनि बुझिन्छ। मानिसहरूले कुनै पनि नयाँ काम, परियोजना सुरु गर्नु अघि कार्य विनायकलाई पूजा गर्ने गर्दछ। विशेषत मंगलबार र शनिवारको दिनमा मन्दिरमा धेरै भक्तजन आउने गर्दछ भने यस दुई दिन लाई शुभ दिन रुपमा पनि मानिन्छ । उपत्यकामा चार प्रसिद्ध गणेशहरु रहेका छन् । ती चारमध्ये कार्य विनायक पनि एक हो । जो बुङ्गमती र खोकनाको बीचमा रहेको छ । नबनेका कार्य बनाइ दिने भएकाले यसलाई कार्य विनायक भनिएको हो । उपत्यकावासीले कार्य विनायकलाई अत्यन्तै श्रद्धापूर्वक परापूर्वक कालदेखि नै मान्दै आएका छन् ।
नयां कार्य सिद्दिका लागि र अधुरा कार्य पुर्णको लागी भक्तजनहरुले कार्य विनायकमा गणेशको पुजा-आजा गर्ने गरेका छन । कार्य विनायकलाई व्यापारीहरुको रक्षक देवता पनि भनिन्छ । नेवार समुदायका व्यापारीहरुले मंगलबारका दिन लड्डु, तील, दुबोले पूजा गर्ने गर्दछन् । नेपाली हिन्दुहरुका लागी यो पवित्र तीर्थस्थलको रुपमा परिचित छ । मंगलबार कार्य विनायकको दर्शन गर्दा पूर्ण नभएका कामहरु पूर्ण हुने हुनाले मन्दिरमा भिड लाग्ने गरेको बताईन्छ ।
ललीतपुरमा प्राकृतीक सुन्दरताले भरीपुर्ण सुन्दर जंगलको बिचमा रहेको कार्य विनायकमा गणेशको पुजा-आजा गर्न हरेक दिन भक्तजनहरुको भिड लाग्ने गर्दछ भने यहां हरेक मंगलवार र शनिवार बिशेष भिड लाग्ने गर्दछ । कार्यविनायक मन्दिर पुजारी संघका अध्यक्ष धन शाक्यका अनुसार यहां हरेक मंगलवार र शनिवार हजारौंका संख्यामा भक्तजनहरु आउने र अझै भक्तजनहरुको बिशेष उपस्थिती माघ महिनाको मंगलवार हुने गरेको अध्यक्ष शाक्य बताउनुहुन्छ ।
कार्य विनायकलाई कर्मप्रधान देवताका रूपमा पनि मान्ने चलन रहेको पाइन्छ । कार्य शब्दले कर्म अर्थात् कामलाई बुझाउँछ । विनायक शब्दले गणेश भन्ने बुझाउँछ । विनायक भगवान गणेशको हजार नाममध्ये एक नाम हो । तसर्थ कार्य विनायकलाई कर्म प्रधान देवता भनेर सम्मान गरिएको हो । हरेक कर्मको शुभारम्भ गर्दा सर्वप्रथम गणेश भगवानलाई सम्झने र पूजा गर्ने हिन्दु परम्परा रहदै आएको छ ।
श्री कार्य विनायक
बुङमती स्थित कार्य विनायक काठमाडौं उपत्यकाको ४ मुख्य विनायकमा एक हुन् । कार्य विनायकको दर्शन मात्रले हरेक कार्यमा सफलता प्राप्त हुने र नयाँ कार्यको शुभ प्रारम्भ हुने जन विश्वास रहिआएको छ। श्री पद्मपानी लोकेश्वर अर्थात करुणामयलाई काठमाडौं ल्याउनका लागि यात्रा गर्नु अधि श्री कार्य विनायकको दर्शन गरेको भन्ने विश्वास छ। हरेक मंगलवार र शनिवार याहा भक्तजनको भिड लाग्ने गर्छ। हरेक मंगलवार चाँदीको मुर्ती राख्ने गरिन्छ भने वर्षमा एक पल्ट भने सुनको मुर्ति राखि सरकारी पुजा लिने गरिन्छ।
सम्पदा जोगाउने कर्म र दानधर्ममा विश्वास राख्नेहरुले १३ सय वर्षभन्दा पुरानो मानिने ललितपुर बुङमतीको कार्यविनायकमा सुनको छाना र गजुरका लागि सहयोग गरेका छन् । जसमा समाजसेवामा समेत सक्रिय गायक तथा संगीतकार योगेश्वर अमात्यले सुनको छाना र गजुरका लागि आवश्यक सुन बराबरको रकम सहयोग गरेका थिए । तेति बेलाको बजार मूल्यअनुसार हेर्दा उनको सहयोग १ करोड २० लाख ६१ हजार ५ सय ७७ रूपैयाँ बराबर थियो ।
‘हामीले कार्यविनायक मन्दिरमा छाना र गजुर सुधार गर्नका लागि सार्वजनिक रुपमा सहयोगको आह्वान गरेका थियौँ। योगेश्वर अमात्य दाइले पनि मन्दिरमा आउँदा सहयोगको अपिल पढेर नै सहयोग गर्नुभएको हो’, कार्यविनायक मन्दिर पुजारी संघले बताएको छ ।
कार्यविनायक मन्दिरमा पुजा-आजाको लागी मुल नौं पुजारी संघ रहेको छ । जसमा उहांहरुको हरेक एक-एक बर्षमा पालो आउने गरेको छ । हरेक बर्ष घोडेजात्राको भोलीपल्ट यहां पुजारीको पालो फेरिने परम्परा रहेको अध्यक्ष शाक्य बताउनुहुन्छ । परापुर्वकालमा काठमाडौं उपत्यकामा १२ वर्ष पानी नपरेपछी श्री कार्य विनायकमा गणेशको पुजा-आराधना पश्चात पानी परेको पुरानो किंवदन्ती रहेको अध्यक्ष शाक्य बताउनुहुन्छ ।
